خواجهء طوسى جواب داد كه : جمع فاعل و قابل در شىء واحد به دو اعتبار جايز است ، و در صورتى كه به اعتبار واحد باشد ، ممتنع است .
قطب رازى در « محاكمات » جواب خواجه را نپسنديده و مىگويد :
« اگر به تعدّد اعتبار ممكن باشد كه شىء واحد هم فاعل و هم قابل باشد بايد آن تعدّد اعتبار دربارهء مادّهء واحده هم ممكن باشد ؛ به اعتبار اينكه مصدر است « فاعل » باشد و به اعتبار مقارنهء با اشياء « قابل » باشد » « 1 »
مىگوئيم خواجهء طوسى اين تعليل فخر رازى را كه « مادّه نمىتواند فاعل باشد ، چون جمع فاعل و قابل لازم مىآيد كه محال است » آن را ابطال نمود و به اين حدّ هم اكتفا نكرد ، بلكه تعليل ديگرى به اين بيان ارائه نمود : « جسم به لحاظ جزء صورى ، موجود بالفعل است و به لحاظ جزء مادّى موجود بالقوّه است پس جسم به لحاظ جزء مادّى كه موجوديّت بالفعل ندارد و بالقوّه است نمىتواند فاعل باشد » « 2 » .
با توجّه به اين تعليل خواجه كه مادّه چون بالقوه است نمىتواند فاعل باشد ديگر تعدّد اعتبارى را نمىتوان مصحّحى بر فاعل بودن ماده دانست .
هامش
( 1 ) . . . . فيه نظر لأنّ تغاير الأعتبارات أن كفى فى صحّة كون الشىء فاعلا و قابلا فلم لا يكفى فيما نحن بصدده فأنّ من الجايز أن يكون المادّة باعتبار أنّها مصدر قابلة باعتبار صحة مقارنتها الشىء . . . قطب رازى - محاكمات - ذيل صفحهء 238 - شرح خواجه بر اشارات - ج 3 .
( 2 ) . . . . أن الجسم أنّما يفعل بصورته . . . و لا يمكن أن يفعل بمادّته لأنّه يكون بها موجودا بالقوّه و لا يكون من حيث هو بالقوّه فاعلا . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 3 - صفحهء 238