تشكيك فخر رازى در صدور صور عنصرى از عقل فعّال و جواب خواجه به آن .
بو على علّت اجزاء اجسام عنصرى - مادّه و صورت - را عقل فعّال معرّفى مىكند . فخر رازى را در عليّت عقل فعّال نسبت به صورت عنصرى اعتراضى است و خواجه نصير طوسى به آن پاسخ مىدهد . ابتدا كلام بو على سپس اختلافنظر خواجه و فخر رازى را مىآوريم .
بيان بو على در « اشارات » در عليّت عقل فعّال نسبت به صور عنصرى چنين است :
« عقل فعّال صور عنصرى را بر موادّ اين عالم افاضه مىنمايد ولى از اينكه عقل فعّال ثابت و صور متغيرند چگونه چنين چيزى ممكن خواهد بود . بيان مطلب اين است كه : صدور صور متعدّد از عقل فعّال به مادّهء عنصرى به وساطت فلك است چون تأثير اوضاع و حركات مختلف افلاك بر مادّهء اجسام عنصرى ، سبب بروز استعدادهاى مختلف در ماده مىگردد و استعداد خاصّ مادّه موجب مىگردد كه صورت خاصّى از عقل فعّال بر آن افاضه گردد ، مثال آن آب است وقتى كه حرارت آب زياد شود ، مناسبت آن با صورت مائيّه كم مىگردد و نسبت به صورت هوائيّه مناسبت شديدترى پيدا مىكند به همين مناسبت از عقل فعّال صورت هوائيّه بر آن افاضه مىشود » « 1 » .
فخر رازى اين بيان را در صدور صور مختلف از عقل فعّال كافى نمىداند و چنين مىگويد :
« بو على صدور صور عنصرى را بر مادّه عنصرى از عقل فعّال ، مبتنى بر استعدادهاى مختلف مادّه دانست و استعدادهاى مختلف مادّه را هم به اختلاف اوضاع و حركات افلاك نسبت داد . ولى اين درست نيست زيرا استعدادهاى مختلف مادّه اگر امور ثبوتى باشند و نسبت آنها به اجرام فلكى كه جايز باشد نسبت اختلاف صور عالم عنصرى هم به اجرام فلكى بايد جايز باشد در نتيجه ديگر نيازى بعقل فعّال نخواهد بود . و اگر گويند كه عليّت جسمى نسبت به جسم ديگر ممتنع است مىگوئيم پس لا اقلّ غير از « صور » اعراض و كيفيّات اين عالم را بايد به افلاك نسبت داد و حكما اين را نيز نمىپذيرند و اگر استعدادهاى مختلف مادّه از امور عدمى باشند مرجّح صدور « صور » از عقل فعّال نخواهند بود » « 2 » .
هامش
( 1 ) . . . . و أمّا الصّور فتفيض ايضا من ذلك العقل و لكن تختلف فى هيولاتها بحسب ما يختلف من استحقاقها لها بحسب استعداداتها المختلفه و لا مبدأ لأختلافاتها ألّا الأجرام السماويّه . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - ج 3 - صفحهء 257 .
( 2 ) . . . . أنّا وقفنا صدور الصور العنصريّه على العقل الفعّال على حدوث الأستعدادات التّامّة فى الموادّ العنصريّة و اسندنا هذه الأستعدادات الى اختلاف الأحوال السماويّة فنقول هذه الأستعدادات أمّا أن تكون امورا ثبوتيّة او لا تكون فأن كانت امورا ثبوتيّة و قد اسندناها الى الأجرام السماويّة . . . و اذا جاز - دنبالهء پاورقى در صفحه بعد