يعنى فصل پنجم در تعداد طرقى است كه در اثبات عقول فلكى ذكر كردهاند و آن هشت دليل است دليل اول برهانى است مبتنى بر حركت افلاك كه بيانش گذشت .
بيان قبليش از همين كتاب المطالب العاليه چنين آمده است : « قسم دوم از اين مقام اين است كه مقصود فلك از اين حركت دريافت كمالات نفسانى باشد و چنين چيزى ممكن است و كمالات نفسانى داراى اقسامى است كه عبارتند از :
1 - حيات . فلك حركتش بخاطر بقاء قوه حيات است حيات ملازم با حركت است نظير قلب كه چون سرچشمهء حيات است ( البته براى بدن ) دائم در حركت است فلك هم چون سرچشمهء حيات است دائم در حركت است از اينكه حيات فلك « كمال و اشرف از حيات اجسام عنصرى است حركتش نيز اشرف حركات است كه همان حركت دورانى باشد كه از هر نوع تفاوت و اختلاف مبرّا است .
2 - اگر قصد فلك از حركت كسب علوم و معارف باشد اين نيز ممكن است نظير انسان طالب تحصيل علوم و معارف كه از فكر و تأمل كمك مىگيرد فكر و تأمل هم بتحريك ارواح دماغيّه است و چون مراتب علوم و معارف نامتناهى است به همين جهت حركات افلاك هم نامتناهى مىباشد .
3 - اگر قصد فلك از حركت طلب كمال در قوهء عقليّه باشد اين هم ممكن است به چند بيان :
الف - كسانى كه قائل به احكام فلكيّهاند معتقدند كه براى افلاك در سير مدارات خصوصيات مختلفى است در بعضى از اين بروج براى آنها شرف است و در بعضى ديگر سقوط و نزول ديگر اينكه ميان افلاك دوستى و دشمنى است حركتشان گاه به قصد كمك به غير است و گاه بعنوان مخالفت و منازعه با ديگرى است و از اينكه حركات افلاك بخاطر اين امور باشد اشكالى به نظر نمىرسد .
ب - واجب الوجود بالذات مبدأ افاضهء خيرات به تمام اجزاء عالم روحانى و جسمانى است و حركات افلاك هم سبب نظام اين عالم است براى همين است كه گفتهاند : كمال ممكنات در تشبّه به اللّه تعالى است پيغمبر صلى الله عليه و إله هم فرموده است تخلّفوا باخلاق الله تعالى پيشينيان از فلاسفه هم گفتهاند فلسفه عبارت از تشبّه به الله تعالى است تشبّه به الله تعالى از بزرگترين فضائل و شريفترين مقام است افلاك كه از لحاظ علوم و معارف و انواع فضائل كاملتر از بشرند ازاينرو در تحصيل اين تشبّه اولويّت دارند .
ج - طبق آنچه از قبل يادآور شديم معلوم گرديد كه فلك حيوانى است كه مطيع معبود و خالق خود مىباشد عبادت هم عبارت از اعتقاد بقلب و اقرار بلسان و عمل بجوارح و بدن است
بررسى و داورى در مسائل اختلافى ميان دو فيلسوف اسلامى خواجه نصير طوسى و امام فخر رازى ( فارسى ) — صفحة 205
مساهمون: سيد حسن حسنى
ص٢٠٥