و اشراق او ادراك مىكنند . آيا نمىبينى نور محسوس را كه اوّل مبصرات و اكمل و اظهر همهء آنهاست ، و همهء مبصرات به واسطهء آن ديده مىشوند بايد كه آنچه در نورانيّت اشدّ و اتمّ باشد ادراكش بهتر باشد . و چون امر بر خلاف آن است معلوم مىشود كه به جهت خفاء آن نيست ، بلكه به جهت شدّت كمال آن است كه در نوريّت محسوسه كه حواس را مغلوب و حاسّه را كليل مىگرداند . پس قياس حقّ اول و قوّت لمعانش و نقص عقول ما و ضعف و كلال آنها از ادراكش بر همين سياقت است .
و از اين بيان مبيّن گرديد كه اشيائى كه عقول ما در ادراك آنها ضعيف است بر دو قسم است : قسمى به اعتبار آنكه وجودش فى نفسه ضعيف و جوهرش خسيس است مثل هيولى . و قسمى ديگر كه در غايت كمال و تماميّت است مثل بارى عزّ سلطانه . و اين دو قسم از يكديگر به حسب ذات در نهايت دورىاند ، چنان كه يكى در طرف سلسلهء وجود مرتّب در كمال و نقص واقع است و ديگرى در طرف ديگر ، و يكى در نهايت بهاء و كمال است و ديگرى در غايت خسّت و نقص . و هر چه تالى هر يك باشد در ظهور و خفا تابع آن خواهد بود ، و آنچه متوسّط ميان آن دو جانب باشد قواى بشريّه مىتواند كه بر آن احاطه نمايد و آن را ادراك كند ، مانند اجسام و الوان و ساير كيفيّات و كميّات . و از اين جهت است كه ادراك و معرفت اجسام و ابعاد بر قواى بشريّه آسانتر است از معرفت ساير اشياء .
و از اين بيان به ظهور رسيد كه مادام كه به مادّه متلبّس باشيم و به سبب تعلّق به آن جوهر ما از حقّ اول دور باشد ، اذهان و عقول ما از ادراك او ممنوع خواهد بود ، به سبب آنكه هم از قبل سنخ ذات و هم به سبب مقارنت به مادّه از منبع وجود دوراند . و از قبل حقّ اوّل تعالى مانعى براى ادراك نيست ، زيرا كه آن جناب از رهگذر عظمت رحمت و شدّت نوريّت و عدم تناهى نزديكتر است به ما از هر چيزى ، چنان كه در كتاب الهى به آن اشاره شده است در آنجا كه مىفرمايد :
وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
( ق ، 16 ) .
پس واجب تعالى از حيثيّت كمال اقصى در نهايت علوّ است و از حيثيّت سعهء رحمت و احاطهء علم به اشياء در غايت دنوّ است ، فهو العالى في دنوّه و الدّانى فى علوّه . و مضمون حديث : « لو دلّيتم بالأرض السّفلى لهبطتم على اللّه » . اشاره به همين معنى است . و به هر قدر كه جوهر ما از مادّه دور شود ادراك ما مر واجب را تمامتر مىشود و تعقّل ما به آن