و شاعر درين بيت :
همّي كتاب أو أخ أو فتى * أنظر فيه و له و إليه
فهذه خير خصال الفتى * و ما سواها فعفاء عليه
به هر سه معنى استعمال كرده است و قيد اظهار صواب زيادة كرديم تا مجادله و مغالطه بيرون رود چه اين هر دو براى الزام خصمند لا غير و اگر خواهند مناظره همه را شامل بود قيد الزام خصم در تعريف او زياده كنند و دليل آنست كه از علم به دو علم به چيزى ديگر لازم آيد اثباتا او نفيا . و مراد بعلم اعتقاديست جازم ثابت مطابق واقع و مراد بلزوم لزومست بمعنى اعم سوا كان به غير واسطة كالشكل الاول او بواسطة كبقية الاشكال و قيد اثبات و نفى جهة آن زياده كرديم تا قول شارح بيرون رود .
و دليل يا عقلى محض بود چنان كه العالم متغير و كل متغير حادث يا نقلى محض چنان كه الكافر عاص و كل عاص مستحق للعقاب يا مركب از عقلى و نقلى چنان كه الخمر مسكر و كل مسكر حرام و ساير ادله سمعيه ازين قبيل است و امارت قوليست كه مفيد ظن باشد اثباتا و نفيا و برو نيز دليل اطلاق كنند و استدلال آنست كه انتقال كند ذهن بسبب علم باثر مساوى بمؤثر چنان كه بمشاهده دخان علم به آتش حاصل شود چون دخان اثريست مساوى از آثار آتش و تعليل به عكس اينست يعنى انتقال كردن ذهن است بسبب علم بمؤثر چنان كه بمشاهده آتش علم به وجود دخان حاصل شود .
و علت چيزى آنست كه وجود آن چيز برو موقوف باشد و آن يا تامه بود يا ناقصه و ملازمه بودن حكميست مقتضى حكمى دگر همچو استلزام حكم بوجود انسان وقوع حكمرا به وجود حيوان و اول را كه مقتضى است ملزوم خوانند و دوم را لازم و تلازم مرادف اوست .
و بعضى در تعريف ملازمه گفتهاند امتناع تحقق ملزوم است الا عند تحقق لازم و