اين بحسب ظاهر مشتملست بر دور .
و نيز گفتهاند اگر ملازمت اين باشد لازم آيد كه تلازم ميان صادقين ثابت نشود چه جزوى ازين تعريف كه امتناع تحقق ملزومست منتفى است و چون جزوى ازو منتفى باشد كل او منتفى بود و قايل را رسد كه گويد اين امتناع است به غير چه معنى امتناع تحقق ملزوم عند تحقق لازم آنست كه اگر لازم محقق نباشد لازم آيد كه ملزوم ممتنع باشد بواسطه عدم تحقق او و شك نيست در آن كه اينمعنى ثابتست بر تقدير تحقق لازم چه بر اين تقدير صادق باشد كه آن شى متحقق كه لازم است اگر متحقق نباشد ملزوم ممتنع باشد به واسطه عدم تحقق او .
و امام فخر الدين رازى گفته است نشايد كه چيزى لازم چيزى باشد و الا احد الامرين لازم آيد و هو اما كون اللازم غير لازم او التسلسل و هر يك از اينها باطل است .
بيان ملازمت آنست كه اگر چيزى لازم چيزى باشد لزوم او مر او را بناچار مغاير هر دو باشد چه لزوم نسبتست ميان ايشان و نسبت بناچار مغاير منتسبين باشد چه او متاخر است از هر دو چون مغاير هر دو باشد يا لازم يكى از هر دو باشد يا نه .
اگر لازم هيچيك نباشد انفكاك او از آن هر دو جايز بود پس انفكاك لازم از ملزوم جايز باشد و لازم آيد كه لازم نبوده باشد و هو الامر الاول و اگر لازم يكى از آن هر دو باشد ميان او و ميان آن باز لزومى متحقق شود و بايد مغاير هر يكى بود چنان كه ذكر رفت و تسلسل لازم آيد و هو الامر الثانى .
و جواب ازين آنست كه تسلسل در امور اعتبارى ممتنع نيست بلكه واقع است چه يكى را اين لازمست كه او نصف دو است و ثلث سه و ربع چهار و على هذا .
و چون اين معلوم شد گوئيم لازم شايد كه اعم باشد از ملزوم همچو حيوان به نسبت به انسان .
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 523
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٥٢٣