[ بدان كه مكّه - حماه اللّه تعالى - در ميان كوهها واقع شده و از هر جانب جبال بر او مشرف است . و كعبهء مشرّفه - زادها اللّه تعالى شرفا - در بطن وادى است و بنايش از سنگ خارهء سياه است . و از جملهء آيات بيّنات كه در شأن آن نازل گشته يكى اين است كه : اگر گرگ قصد آهو كند چون آهو به زمين حرم درآيد گرگ متعرّض او نگردد . و مسجد حرام در زمان خليفهء ثانى از خلفاى راشدين - رضى الله عنه و عنهم و عن كلّ الصحابة أجمعين - بنا شده « « 22 » » ] امّا نه اين مقدار كه الحال نمودار است ، بلكه بغايت مختصر بوده و آنچه ألآن ظاهر است از طول و عرض و أروقه 29 و ابواب ، در ايّام دولت خلفاى عباسى عمارت كرده شده « « 23 » » ] . و طول مسجد سيصد و هشتاد ذراع است « « 24 » » و عرضش سيصد و پانزده ، و مساحت مسجد حرام سى و دو جريب و نصف باشد تخمينا « « 25 » » . و اساطين مسجد « « 26 » » چهارصد و شصت و چهار « « 27 » » است . و كعبه در وسط مسجد الحرام است « « 28 » » مربّع الشّكل . و در خانه در ديوار شرقى است . و آستانهء در كعبه از روى زمين به قدر قامت مردى بلند قد ، مرتفع است « « 29 » » و در دو مصراع دارد و طول آن شش ذراع و ده إصبع است و عرضش « « 30 » » سه ذراع و هژده إصبع . و روى تختهء در را به صفايح نقره پوشيدهاند و مذهّب و منقّش گردانيده « « 31 » » . و طول كعبه بيست و پنج ذراع است « « 32 » » و عرض آن بيست و يك « « 33 » » ذراع و شبرى . و ارتفاعش « « 34 » » بيست و هفت ذراع [ به گز شرع ، كه بيست و چهار انگشت معتدل است . لا إله إلّا اللّه ، محمّد رسول اللّه « « 35 » » ] . و حجر أسود « « 36 » » در ركن « « 37 » » شرقى است نزديك به باب كعبه . و آنچه ظاهر است مقدار روى آدمى است . و لونش سياه است « « 38 » » و باقيش « « 39 » » كه در ميان « « 40 » » ديوار است سفيد است . و گويند : « « 41 » » در زمانى كه عبد اللّه بن زبير -
هامش
( 22 ) . عبارات داخل [ ] در نسخهءPچنين آمده : « در مكهء معظمه - زادها الله شرفا - در وادى واقع شده كه كوه برو مشرف است و بنايش از سنگ سياه و سفيد و از عجايب آن است كه گرگ قصد آهو مىكند چون به حرم درآيد گرگ متعرض او نمىشود . و مسجد الحرام در زمان خليفهء ثانى - رضى الله عنه - بنا شده
( 23 ) .K , Pعبارات داخل [ ] را ندارد
( 24 ) .Pطولش سيصد و هفتاد ذرع است
( 25 ) .Pو مساحتش سى و دو جريب و نيم تقريبا .
( 26 ) .Kمساجد
( 27 ) .Pچهارصد و سى و چهار
( 28 ) .Pواقع + است
( 29 ) .Pو در خانه از جانب مشرق است و آن زمين به قدر قامت يك مرد مرتفع است
( 30 ) .Pعرض
( 31 ) .Pو آن را به صفايح نقره مطلّا ترتيب كرده پوشيدهاند .
( 32 ) .HوPبيست و چهار ذراع است و شبرى
( 33 ) .Pبيست و سه
( 34 ) .Pارتفاع آن
( 35 ) .P« به گز . . . الله » ندارد ،H« لا إله . . . اللّه » را ندارد
( 36 ) .Pحجر الأسود
( 37 ) .Pبر ركن
( 38 ) .Pنزديك به در خانه بر زاويه ديوار و آن بر مقدار يك سر آدمى است و سياه است
( 39 ) .Pباقى
( 40 ) .P« ميان » ندارد
( 41 ) .P , K« و گويند » ندارد