با همت عالى و بعضى از همت « 1 » و كرم نفس خالى . و اگرچه در ابواب متقدم بيان اختلاف « 2 » طبايع « 3 » انسان كردهام « 4 » درين باب طرفى « 5 » از آن به تحرير خواهد پيوست .
[ قول جاحظ در كتاب طبايع حيوان در باب طبايع انسان و اينكه شراب محك خوبى براى پى بردن به اختلاف طبايع است ]
حكايت ( 1 ) عمر بن بحر « 6 » الجاحظ آورده است در كتاب طبايع حيوان كه اگر كسى خواهد كه او را اختلاف طبايع آدميان روشن شود و بر عيار اخلاق ايشان وقوف يابد هيچ محكى مر اظهار عيار طبيعت را چون شراب نيست از بهر آنكه مردم در شراب مختلفاند .
بعضى باشند كه شراب به ادب خورند و البته حركات نامتناسب از ايشان در وجود نايد « 7 » و جز حركات و سكنات « 8 » و حكايات ظريف « 9 » از ايشان مشاهده نيفتد « 10 » تا آنگه كه « 11 » خواب بر وى غلبه كند ، و باز « 12 » بعضى باشند كه چون شراب خورند تفاوتى « 13 » در افعال و اقوال ايشان پديد آيد تا آنگاه كه عقال « 14 » عقل از پاى خويشتندارى ايشان دور شود و بيهوش بيفتند « 15 » ، و باز « 16 » بعضى « 17 » در ابتدا « 18 » چون شراب در ايشان اثر كند « 19 » در دست زدن و پاى كوفتن آيند « 20 » و هيچ ازين « 21 » بيرون نشوند « 22 » ، و بعضى آن باشند كه چون مست شوند بشمشير سخن گويند و تا مادر و خواهر و زن را نزنند « 23 » يا طلاق ندهند
هامش
( 1 ) - مج : خلقت
( 2 ) - مج - اختلاف
( 3 ) - متن و مج : اخلاق
( 4 ) - مپ 2 : كردهايم
( 5 ) - مج : طرف
( 6 ) - متن و مپ 2 - بحر
( 7 ) - مپ 2 و مج : نيايد
( 8 ) - متن - سكنات و مج - حركات و سكنات
( 9 ) - متن :
ظرايف ، متن و مج + كس
( 10 ) - متن و مج : نشنود
( 11 ) - مپ 2 : تا آنكه
( 12 ) - مپ 2 - باز
( 13 ) - مپ 2 : تفاوت
( 14 ) - متن و مپ 2 - عقال
( 15 ) - متن : بيفتد
( 16 ) - مج - باز
( 17 ) - مج + اند
( 18 ) - مج : كه
( 19 ) - مج : كرد
( 20 ) - مپ 2 : درآيند
( 21 ) - متن - و هيچ ازين مپ 2 : و حركات بسيار كننده
( 22 ) - مپ 2 - بيرون نشوند
( 23 ) - متن - نزنند