آذربايجان و ديار بكر است ، سالهاست كه دار الاسلام است . اما خراسان در زمان خلفاى راشدين فتح شده و احكام اسلام در آنجا ممّهد گشته . و اما عراق عرب آن سواد است كه در زمان عمر بن الخطاب رضى اللّه عنه فتح شده ، و همچنين عراق عجم و ديگر بلاد كه ياد كرديم ، حالا در اين زمان طايفهء طاغيهء باغيهء طاقيه سرخان بر آن مستولى شدهاند ، و با وجود آنكه ايشان بر آن استيلا يافتهاند در زمان استيلاى ايشان همچنان دار الاسلام است و دار الحرب نگشته باتفاق جمع اهل مذاهب و اقوال . اما بر قول امام اعظم ابو حنيفه رحمه اللّه ، بنابرآنكه در بازگشتن دار الاسلام بدار الحرب نزد او شرط است كه سه امر جمع گردد تا دار الاسلام دار الحرب شود ، و آن شرايط ثلاثه حالا موجود نيست ، بنابرآنكه ميان ايشان و دار الحرب بلاد مسلمانان هست از جميع نواحى ، و هيچ ناحيهء او متصل بدار الحرب نيست ، زيرا كه بلاد مذكوره ميان آب جيحون و آب فرات و بحر هند و روم است ، و اين مجموع امصار مسلمانان است . و چون از شروط ثلاثه يك شرط مفقود باشد ، نزد امام ابو حنيفه رحمه اللّه دار الاسلام دار الحرب نمىشود . پس ممالك مذكوره دار الحرب نباشد . و اما بر قول امامين رحمهما اللّه بنابرآن كه در او احكام شرك جارى نيست . و اين جماعت احكام ايشان بمذهب شيعهء اماميه جارى است ، و شك نيست كه شيعهء اماميه از فرقههاى اسلاماند ، و اقامت جمعه و اعياد و نصب قضات بر طريق اهل اسلام مىنمايند ، غايتش آن كه ايشان مبتدعانند ، و پادشاه ايشان قضات و مفتيان شيعى مذهب نصب كرده است . و عامهء اهل آن ديار معلوم است كه بر دين اسلاماند و در موافقت بدعتهاى ايشان مكرهاند . و اگر منع غلات ايشان - كه حاشا سبّ شيخين مىكنند - نمىنمايد آن گناهى است كبيره كه از او صادر مىگردد ، و به مجرد اين نمىتوان گفت كه احكام شرك در او جارى است ، ما دام كه نصب قضات شيعى كنند ، و احكام بمذهب شيعه جارى باشد . پس بر قول امامين بلاد مذكوره دار الحرب نباشد . و اما بر قول شيخ الاسلام ابو بكر رحمه اللّه كه در شرح « سير اصل » گفته كه دار الاسلام دار الحرب نمىشود ما دام كه باقى باشد چيزى از احكام اسلام ، و اگر
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 397
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص٣٩٧