امام غزالى در « احياء علوم » گويد : حسبت را پنج درجه است : اول تعريف ، ديگر وعظ ، « 1 » ديگر تعنيف ، ديگر مباشرت به ضرب دست ، ديگر كشيدن سلاح ، « 2 » و هيچ اشكال نيست در آن كه اذن امام شرط نيست در آن چهار درجه ، و در درجه پنجم نظر است . زيرا كه زدن و سلاح بيرون آوردن بىاذن امام موجب وقوع فتنه است و سبب جرأت عوام ، و احتمال دارد كه منجر گردد به مفاسد .
اين است سخن غزالى .
و هم در « احياء علوم » گفته كه آداب محتسب پنج امر است :
اول علم به شرايط و آداب احتساب و معرفت معروفات ، تا بدان امر كند و منكرات تا از آن نهى كند ، و علم به درجات و مراتب احتساب و آنچه متعلق بدين امر باشد .
دوم ورع ، و بايد كه سلطان اختبار كند از حال كسى كه او را محتسب مىسازد ، و از اهل خانه و جيران و ارباب اختلاط او حقيقت تورّع او را تحقيق نمايد ، اگر مجتنب از محرمات و مكروهات و مشتبهات باشد او را به احتساب نصب كند تا در احقاق حقوق بنابر خوف الهى و حذر از عقاب قيامت بذل مجهود نمايد .
سيوم حسن خلق ، و بايد كه سلطان جهت احتساب كسى را نصب كند كه حسن الخلق باشد . و امام غزالى گفته كه حضرت پيغامبر فرمود صلى اللّه عليه و - سلم : لا يأمر بالمعروف و لا ينهى عن المنكر الّا رفيق فيما يأمر به ، رفيق فيما ينهى عنه ، حليم فيما يأمر به ، حليم فيما ينهى عنه ، فقيه فيما يأمر به ، فقيه فيما ينهى عنه يعنى امر نكند به معروف و نهى نكند از منكر الّا كسى كه صاحب رفق باشد در آنچه امر مىكند ، و صاحب رفق باشد در چيزى كه نهى از آن مىكند ، و صاحب حلم باشد در چيزى كه امر بدان مىكند ، و صاحب حلم باشد در چيزى كه نهى
هامش
( 1 ) م . اضافه دارد : به كلام لطيف .
( 2 ) م : مباشرت بدست ، مثل شكستن ملاهى و ريختن خمر و كشيدن جامهء حرير از مردان ، ديگر تخويف و تهديد به زدن يا مباشرت زدن و هيچ اشكال . . .