باب نهم در نشر فضايل و حصر رذايل
محقّقان عالم روحانى را معلوم است كه سبب نجات از شقاوت و وصول سعادت در معاش و معاد جز به تكميل نفس نيست و به تحليت علم و تزكيت عمل منوط و مضبوط است چون عون و عنايت بارى عزّ و علا ضميمهء آن باشد اللّهم وفّق و يسّر * 1 ( شعر )
قوّتت از هدايت ازلست * فعلت اندر عنايت ازلست
نقطهء * 2 آدم از عنايت اوست * دولت عالم از هدايت اوست
زان هدايت ولى رسيد به حذق * زان عنايت نبى به مقعد صدق * 3
و بدان كه انسان را سه نفس هست ، ناطقه است كه مايهء عقل و دانش و بصيرت است . و نفس سبعى يا بهيمى غلبه دارد ، از او هيأت رذيلت تولّد كند و چون بر فضيلت يا رذيلت متمرّن « 1 » شوند آن عادت طبيعت خامسه گردد . پيغمبر عليه السلام از اين خبر داده است : « الخير عادة و الشرّ لجاجة » * 4 پس فضيلت حاليست مر نفس را مشتمل بر كمال خاصيّت ، و همچنين رذيلت حاليست محفوف بر نقصان خاصيت . و بدان كه اصول فضايل چهار است : حكمت ، و شجاعت ، و عفّت و عدالت . و اصول رذايل هشت است : خبّ « 2 » ، و بله « 3 » ، و تهوّر ، و حرص ، و شره ، و
هامش
( 1 ) . متمرّن : خوى گرفته . ( منتهى الارب )
( 2 ) . خبّ ( به كسر خ ) : گريزى و فريب . ( منتهى الارب )
( 3 ) . بله ( به فتح اوّل و دوّم ) : نادانى و سليم دلى . ( منتهى الارب )