و حج و عمره در سبيل خداست .
اما مشاع ، يعنى : قسمت ناكرده را ، دليل آنست كه رسول ص عمر خطاب را گفت در سهمهاى خيبر :
« حبس الاصل و سبل الثمرة ! »
يعنى : اصل را حبس كن ، و ميوه را سبيل كن ! و در اين وقت هنوز رسول ص خيبر را قسمت نكرده بود ، اما سهام راست كرده بود ، و معلوم شده بود سهم هر يكى .
و بايد كه موقوف عليه واقف نباشد ، زيرا كه به خود بخداى تقرب نتوان كرد . و ديگر آنكه وقف تمليك منفعت است ، و او خود مالك آنست .
و اگر وقف مسلمانان كند ، گفتهاند كه وى داخل باشد ، زيرا كه اصل اباحت است .
و گفتهاند كه نباشد ، زيرا كه همچنان بود كه بر خود وقف كرده ، و اين جايز نيست .
و بايد كه بموقوف عليه تقرب صحيح بود بخداى ، پس وقف بر عبادتگاه گمراهان روا نباشد ، و بر كافران ، الا كه خويشان ، و بايد كه مالك وقف توان شد در حال وقف ؛ پس اگر بر اولاد خويش وقف كند و وى را فرزند نباشد ، درست نباشد ؛ و اگر يكى موجود باشد ، درست باشد ، و ديگران كه موجود شوند بر وجه تبع داخل باشند .
و بر حمل پيش از وضع ، وقف درست نباشد ، و نه بر بنده ، زيرا كه ايشان مالك منفعت نتوانند بود .
و بر مساجد و پلها ، وقف صحيح است ، زيرا كه از مصلحت مسلمانان است . و بايد كه موقوف مؤبد باشد ، و قبض موقوف عليه شرط است در لزوم .
و چون شرايط وقف تمام شد ، ملك از واقف زايل شد ، رجوع نتواند كرد و تغيير و تبديل ، براى آنكه تصرف وى منقطع شد از رقبه و منفعت آن ، و معنى زوال ملك اينست .
و با موقوف عليه نقل كند ، زيرا كه مالك تصرف در ان اوست ، و قبض منافع آن او راست ، و معنى ملك اينست .
و آنكه واقف آن را نتواند فروخت ، دلالت نكند بر آنكه او مالك نيست ؛ چنان كه راهن نتواند كه مرهون را فروشد ، و اگر چه مالك آنست .
و اگر چنان شود كه از آن هيچ نفعى نباشد ، و از خرابى آن ترسند ، و ارباب آن را احتياج سخت داشته باشد ؛ روا باشد كه بفروشد ، زيرا كه غرض واقف انتفاع ايشان است ؛ و چون منفعت ايشان غير ازين وجه نباشد ، روا بود فروختن آن .
و اگر وقف كند بر اولاد خويش و اولاد اولاد خويش ، دختر زادگان داخل باشند ، زيرا كه اسم ولد بر ايشان لغة و شرعا واقع است . و اجماع مسلمانان است كه عيسى مريم از فرزندان آدم است ، و رسول ص حسن و حسين راع ، فرزند خود خوانده است كه
« الحسن و الحسين ابناى هذان امامان قاما او قعدا »
. و اگر بر عترت خود وقف كند ، فرزندان او باشند . و اگر بر عشيرت وقف كند ، روايت كردهاند كه ايشان نزديكترين قوم وى باشند بوى در نسب . و اگر بر قوم خويش وقف كند . بر جملهء اهل لغت گروه وى باشد از مردان نه زنان .
و اگر بر همسايگان وقف كند ، مطلقا بر آنها باشد كه نزديك سراى وى باشند ، از جملهء جوانب تا چهل ارش .
و هر وقت كه رسم مصلحت باطل شود ،
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 2154
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص٢١٥٤