آثار حيات مخصوصى به آن فياض مىكند آن صورت را نفس ميگويند و سه مرتبه دارد 1 - نفس نباتى 2 - حيوانى 3 - انسانى وحد جامع آن « فهي اذن كمال للجسم » است و بالاخره هر جسمى را آثار خاصى است و در هر يك مبدأ خاصى است كه منشأ آن آثار است و آن مبادى قوتى هستند . تعلق باجسام و خود اجسام نباشند و آن نفس است و كلمهء نفس نام براى آن قوت است و بدين ترتيب صدر الدين نفس را جسمانية الحدوث ميداند و لكن ماده آن كه همان افاضات علويه بر مواد سفليه باشد از ناحيه بالا و علويات و در نتيجه فيوضات الهى است و معنى كينونت سابقهء نفس بر بدن همين است نه آنكه نفوس ناطقهء انسانى ابتداء كينونت مجرد باشند چنان كه ديگران ميگويند .
نفس انسان را سه نشأت است اول نشأت صور حسيه طبيعيه و مظهر آن حواس خمس ظاهره است كه دنيا هم گويند - نشأت دوم اشباح و صور غائيهء از حواس است و مظهر آن حواس باطنه است كه عالم غيب و آخرت هم گويند - سوم نشأت عقليه است كه دار مقربين و دار عقل و معقول است و مظهر آن قوت عاقله است .
نفس در نشأت اول خالى از علوم تصوريه و تصديقيه است و اولين علم او علم او است بذات خود و در ابتداء جنينى و در مرحلهء طفوليت بدرجت حيوانى ميرسد و بعد از كمال و بلوغ بدرجه انسانيت و كمال خود ميرسد و اين هنوز اولين نشأت ناطقه است .
و بعد از مرتبت عقل هيولانى - كه فاقد تمام صور و تصورات است بمرحلهء بالملكه ميرسد كه بعضى از صور را دريافته و اين مرحله اولين علم بذات خود است و بعد از طى مراحل كمال بمرتبت فعليت و عقل بالفعل ميرسد و بعد از آن بمرتبت عقل بالمستفاد كه مرتبت كمال ممكن او است ميرسد .
خلاصهء كلام آنكه صدر الدين نفس را به تقسيم اوليه به سه قسمت كرده است :
1 - نفس نباتى « و هى كمال اول لجسم طبيعى آلى من جهة ما يتولد و يربو و يتغذى » .
2 - نفس حيوانى « و هى كمال اول لجسم طبيعى آلى من جهة ما يدرك الجزئيات و يتحرك بالاراده » .
3 - نفس انسانى « و هى كمال اول لجسم طبيعى آلى من جهة ما يدرك الامور الكلية و يفعل الافاعيل الكائنة بالاختيار الفكرى و الاستنباط بالرأى » ( اسفار ج 1 ص 63 ، 104 ، 307 - ج 2 ص 22 ، 33 ، 123 - ج 2 ص 168 - ج 4 ص 12 ، 79 ، 131 ، 114 ، 57 - مشاعر 136 - مبدأ و معاد صدرا ص 45 ، 354 - رسائل ص 284 ) .
اخوان الصفا گويند : نفوس انسانى در بدن نشو و ارتقاء يابند و بدن محل تربيت و تكميل نفوس است . و گويند : « نفوس الصبيان عاقله بالقوة و نفوس البالغين عاقلة بالفعل » .
( از اخوان ج 3 ص 63 و رجوع شود به ص 237 ) .
و در جاى ديگر گويند : مرتبت نفس دون عقل است و فوق جسم مطلق است و بالذات حى بوده و بالقوه علامه و فعال
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 2022
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص٢٠٢٢