بحث قرار داده است .
وى ابتدا از حروف و نقطه و خاصيت حروف شروع كرده است و حروف بيست و هشتگانه الف با را با جهان وجود و عوالم شهادت و غيبت و ملكوت و ناسوت منطبق كرده است ، البته مىدانيم كه همين كار در رسائل اخوان الصفا بطور دقيق شده است .
در كتاب المجلى بنقل از فتوحات ، گفته شده است : كه اين كار يعنى توجه بعلم حروف ابتدا بوسيلهء عيسويان شده است وى بحث خطابه را بطور دقيق مورد توجه قرار داده است و گويد : خطابت صناعتى است كه غرض از آن اقناع جمهور شنوندگان است در هر فنى و امتيازاتى كه باجدل دارد برشمرده است .
وى در باب قياسات مناظرى و مشاجرى و منافرى بحث كرده است در عمود و اعوان سخنورى و خطابه و مبادى آن بحث كرده است .
مبادى آن را بمانند قدما ، مشهورات ، مقبولات مأخوذ از انبياء ، اولياء ، ائمه ، حكماء و شعراء مىداند و بدين طريق علوم نقلى شرعى در قرون بعد نيز بطور شديدترى وارد در خطابه و منطق مىشود .
در باب مغالطه نيز بحث مستوفى كرده است و مواد آن را كه عبارت از مصادرهء بر مطلوب و نادرستى مقدمات و متشابه بودن آنست و بالاخره وضع لازم مقام ملزوم و بالعكس و وضع ما بالعرض در مقام ما بالذات و بالعكس و عدم تكرار حد وسط ، وضع محسوس بجاى معقول يا اخذ ما بالقوة مقام ما بالفعل و بالعكس ، اخذ عدم ملكه مكان ايجاب و سلب ، اخذ جزء العلة بجاى علت تامه و اعتبارات ديگر بحث كرده است .
وى با ديد وسيعى بكتب و مسائل مطروحه قدما در علوم مختلف نگريسته و بسيارى از جواب و سؤالها و نقوض و ايراداتى كه در كتب قدما شده است و دفع دخلهاى مقدر همه را از باب جدل مىداند .
وى فن جدل را كه مبتنى بر مقدمات مناظرى و مشاجرى است بسيار آموزنده مىداند و ما مىدانيم كه مناظره خود در طول تاريخ يكى از فنون مستقل ادب شده است .
خلاصهء كلام از آنچه گذشت آنكه مسائل مربوط به علم بلاغت بطور پراكنده در كتب تفسير بوسيلهء مفسران صدر اسلام مطرح شده است و در كتب اديبانى مانند جاحظ نيز مسائلى از آن مورد بحث قرار گرفته است و متدرجا به طرف كمال و تطور رفته است تا عصر عبد القاهر جرجانى وى اصولى از آن را مرتب و منظم كرده و در فاصله ما بين عبد القاهر و سكاكى كتب و رسائلى در اين باب نوشته شد و دانشمندان در اين زمينه تحقيقاتى كردند . و هر يك از ادباء و نويسندگان با حمايت خلفا و امراء اسلامى در اين راه يعنى حسن بيان و بلاغت و اقتباس روح ادبى ايرانى و به كار بردن صنايع ادبى در نثر و نظم قدمهائى برداشتند و سرانجام سكاكى علوم بلاغى را به معنى خاص مورد بحث قرار داد و اقسام
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1838
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٨٣٨