لفظ با معناى آن .
مبرد در كتاب الكامل از اصطلاحات تشبيه ، مثل ، كنايت ، اختصار ، استعارت ، اطناب ، تقديم ، تأخير ، ذكرى كرده است .
ثعلب نيز از تشبيه ، استعاره ، تعريض ، حسن خروج ، ايجاز ، مجاورة الاضداد نام برده است .
در اواخر قرن سوم هجرى ابن معتز در كتاب خود ( البديع ) بعضى از مصطلحات بلاغت را با تعاريف ادبى غير فلسفى شرح داده است و استعاره ، تجنيس ، مطابقت ، رد عجز بر صدر و مذهب كلامى و التفات و اعتراض و رجوع و حسن خروج و تأكيد و مدح و تجاهل العارف ، و « هزل يراد به الجد » و حسن تضمين و تعريض و كنايت و افراط در صفت و حسن تشبيه و لزوم ما لا يلزم و حسن ابتداء را مورد بحث و شرح قرار داده است .
نهايت بنحو بحث لغوى و ادبى نه فلسفى و كلامى و اين وضع تا زمان سكاكى بدين منوال بود .
ابن هلال عسكرى ( متوفى 395 ) در كتاب الصناعتين ، بسيارى از مسائل بلاغى را مطرح كرده است . ابتدا در باب بلاغت از صنعت سخن گفتن بحث كرده است و از حسن اقتباس و حسن بيان ، سخن سبك ، ايجاز ، اطناب ، سجع و تشبيه سخن گفته است و بلاغت و فصاحت را بطور دقيق تعريف كرده است .
در فصل سوم گويد « الفصل الثالث و هو القول فى تفسير ما جاء عن الحكماء و العلماء فى حدود البلاغة . » و بدين ترتيب مسائل و اصطلاحات فلسفى و منطقى را وارد در علوم بلاغى كرده است .
وى از گفتار اسحاق بن حنين ، ابن مقفع ، عبيد الله بن زياد بن ظبيان ، حلوانى عبيد الله بن سليمان ، بحترى ، فرزدق ، مسلم ، ابو بكر صولى ، جعفر بن يحيى . مسائلى را مطرح كرده است كه مربوط به علوم بلاغى است .
در فصل اول از باب دوم در باب كلام و اقسام آن از آراء و اقوال ادباء و حكماء مطالبى نقل كرده است .
در فصل سوم همان باب ، از اجناس كلام منظوم ، رسائل ، خطبهها ، اشعار ، و اصطلاحاتى مانند ايجاز ، اطناب ، سجع و اوزان عروضى بحث كرده است ، در باب فصل و وصل هم مطابق آنچه تفتازانى آورده بحث دقيقى كرده است .
خلاصه اينكه عبد القاهر از مدونين و مبتكرين بسيارى از مسائل علوم بلاغى است وى در كتاب اسرار البلاغة كه بطور قطع كاملتر از صناعتين است اهم مسائل معانى بيان را مطرح كرده است از جمله :
سجع و تاريخچهء مختصر آن را در كلمات قدما و ذكر نام كسانى كه عبارات مسجع گفتهاند .
انواع تجنيس ، استعارت و انواع آن ، تشبيه و اركان و انواع آن ، در قسمت تشبيه و تمثيل و استعارت مباحث مفصل بميان آورده است .
و ديگر ابن سنان خفاجى ( متوفى 466 ) است صاحب كتاب سر الفصاحة .
و گفتيم تفسير قرآن و احاديث در پيدايش علوم بلاغى پيش از هر چيزى اثر
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1836
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٨٣٦