هستند و هرگاه اين گونه مردم در يك مسكن و مأوى گرد آيند آن مسكنى را كه اين گونه مردم در آن گرد آمدهاند و زندگى مىنمايند مدينهء فاضله نامند ، و در صورتى كه در يك مسكن مجتمع نباشند و بلكه در مناطق و مساكن زيادى پراكنده باشند كه مردمش تحت رياستهائى جز اين گونه رياستها زندگى نمايند اين گونه مردم در اين گونه ملتها غريب مىباشند ، اين تفرق و پراكندگى ، يا بدان سبب است كه هنوز پيش آمدى نكرده است كه خود شهرى را تصرف كرده در آن گرد آيند و زندگى نمايند و يا ازين جهت است كه به واسطهء آفات و وقايعى ناگزير شدهاند از ترس قحط و امراض و يا دشمنان ، دار و ديار و شهر خود را رها نمايند و ناچار بپراكنند .
و هر گاه چنين اتفاق افتد كه در عصرى از اعصار ملكهاى متعددى با اوصاف مذكور يافت شوند ، حال همه در يك مدينه باشند و يا در يك ملت و يا در بين چند ملت ، همهء اين ملكها در حكم يك پادشاهاند ، زيرا راه و روش و همت و خواست و هدف همه يكى است و هرگاه به طور پى در پى در زمانهاى متوالى ظاهر شوند نيز نفوس آنان در حكم يك نفس است و دومى از روش نخستين پيروى كند و آينده بر روش گذشته خواهد بود و همانطور كه هر يك از آنها را رسد كه شريعت و قوانينى كه خود قرار داده است در زمانى كه مصلحت مىداند و اصلح از آن را مىيابد تغيير داده سنتى ديگر جايگزين آن كند ، همانطور هم ملك آينده كه جانشين گذشته مىشود مىتواند آنچه را گذشته شروع كرده و قرار داده است تغيير دهد ، زيرا خود پادشاه گذشته اگر در وضع موجود مىبود اقدام به دگرگونى مىنمود .
و هرگاه عصرى بيايد كه چنين انسانى يافت نشود بايد همان سنتها و قوانين و شرايعى كه آن گونه افراد مقرر داشتهاند مورد عمل واقع شود يعنى همان شرايع تدوين و حفاظت شود و نظام تدبير مدينه بر وفق آنها قرار گيرد ، و درين هنگام آن رئيسى كه تدبير به عهدهء اوست پادشاه سنت ناميده مىشود .
پس هرگاه هر يك از مردم مدينه وظايف محوله را انجام دهند حال عمل كردن وى به موجب علمى باشد كه از ناحيه خود بدان پيدا كرده است و يا رئيس او را رهبرى كرده وادار بدان نموده باشد آن اعمال و كارها در نفس وى هيأت و ملكهء پسنديده بوجود مىآورد .
همانطور كه مداومت بر كارهاى پسنديدهء نويسندگى موجب خواهد شد كه نويسنده در صنعت نويسندگى به مرتبتى نيكو برسد و در آن صنعت ملكهء پسنديده پيدا كند كه عبارت از هيأت نفسانى است و باز هر اندازه بر اين كارها و مقدمات پسنديدهء نويسندگى مداومت نمايد ، صنعت نويسندگى در وى نيرومندتر مىشود و بدان هيأت و ملكهء حاصله خوشنودتر و لذات او فزونتر مىگردد و غبطت و رشك وى به واسطهء حصول آن هيأت و ملكه برتر مىگردد .
و همين طور است وضع كارها و
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1727
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٧٢٧