صفات و اسماء او است « الحكمة معرفة الوجود الواجب » .
ج - حكمت عبارت از علم تام است .
د - حكمت عبارت از فعل محكم است و فعل محكم فعلى است كه « هوان يكون قد اعطى كل شىء حقه » و يا اعطى الشيء جميع ما يحتاج اليه ضرورة فى الوجود و فى حفظ وجوده بحسب الامكان ان كان ذلك الامكان فى مادة فبحسب الاستعداد الذى فيها و ان لم يكن فى مادة فبحسب الامكان الامر فى نفسه كالعقول الفعالة » .
ه - حكمت عبارت از صناعت نظرى است كه بدان استفاده شود چگونگى حال وجود آن طور كه فى نفس الامر باشد « و ما عليه الواجب من حيث اكتساب النظريات و اقتناء الملكات لتستكمل النفس و تصير عالما معقولا مضاهيا للعالم الموجود فتستعد بذلك للسعادة القصوى و ذلك بحسب الطاقة البشرية » .
و - حكمت عبارت از علم باسباب و علل تكميل قواى انسانى است .
ز - حكمت عبارت از تشبه بذات حق تعالى است .
ح - حكمت عبارت از صيرورت انسان است جهان عقلى كه مشابه با جهان عينى باشد .
« الحكمة هى التشبه بالاله بحسب الطاقة البشرية » .
( اخوان ج 3 ص 152 ) ط - حكمت عبارت از چيزى است كه نظر كند در صورت و غايت اولى « ان هاهنا علما واحدا يسمى حكمة و هو الذى يختص بالنظر فى الصورة الاولى و الغاية » .
( از رسائل جابر بن حيان ص 168 ) حكمت از نظر اخلاق عبارت از استعمال عقل عملى بود چنان كه بايد و مظهر آن نفس ناطقه است و آنچه تحت حكمت است هشت امر است كه عبارت بود از ذكاء ، سرعت فهم ، سهولت تعلم ، حسن تعقل ، تحفظ ، تذكر و غيره .
( از اخلاق ناصرى ص 59 ، 56 ، 86 ، 58 و رجوع شود به اسفار ج 3 ص 80 - دستور ج 2 ص 45 ) .
عبد الله انصارى گويد : اما حقيقت حكمت شناختن كارى است سزاى آن و بنهادن چيزى است بر جاى آن چيز و شناختن هر كس در قالب آن كس و ثمرهء حكمت وزن معامله با خلق نگه داشتن است ، ميان شفقت و مداهنت . و وزن معاملت با خود نگه داشتن است ميان بيم و اميد . و وزن معاملت با حق نگه داشتن است ميان هيبت و انس .
حكمت آن نور است كه شعاع آن بر تو زند ، زبان بصواب ذكر بيارايد و دل بصواب فكر بيارايد و اركان بصواب حركت بيارايد ، سخنى كه گويد بحكمت گويد ، دلها بايد ، جانها را صيد كند ، فكرت كه كند بحكمت كند ، بازوار ، پرواز كند .
( از عده ج 1 ، ص 738 ) .
پير طريقت گفت الهى از آنچه نخواستى چه آيد ؟ و آن را كه نخنداندى كى آيد ؟ و نابايسته را جواب چيست ؟ دهن تلخ را چه سود گردش آب خوش در جوارش ، خار را چه حاصل از آن كش بوى گل در كنار است ، قسمتى رفته نفزوده و نكاسته ، چه توان كرد ؟
قاضى اگر چنين خواسته ، شيطان در
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 756
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص٧٥٦