نفسانى نيز در خارج اثر مىكنند و آثارى از فضائل و رذائل نفسانى در خارج حاصل مىشود مثلا غضب ، كبر ، عجب ، حقد و غيره كه از كيفيات و امور نفسانى هستند آثارى از آنها در خارج ظاهر مىشود .
يكى از مواطن موطن آخرت است و نشأت اخروى است و بعيد نيست كه مثلا غضب كه يكى از ملكات و صفات نفسانى است در نشأت آخرت به صورت نار محرقه مجسم شود و صاحب آن را بسوزاند كه فرمودند
« الدنيا مزرعة الآخرة »
و همين طور ، جود ، علم و ساير صفات كه از كيفيات نفسانىاند به صورت سلسبيل درآيند و آكل مال يتيم ظلما در نشأت آخرت به صورت آتش در بطون خورندگان آن درآيد و آنها را بسوزاند و بالاخره ملكات فاضله و رذائل كه از مكتسبات نفسانى است و از آثار و اعمال انسان است در نشأت دنيوى بعينه در نشئات ديگر مجسم شوند و نتيجه عمل هر كس بدين طريق براى او نمودار شود .
( از مبدأ و معاد صدرا ص 343 - رساله عرشيه ضميمهء مشاعر ص 195 )
تَجَلّى
- ( اصطلاح عرفانى و فلسفهء ذوقى ) تجلى ، نور مكاشفهايست كه از بارى تعالى بر دل عارف ظاهر مىگردد و دل را ميسوزد و مدهوش ميگرداند .
مولوى گويد :
تجلى كن كه تا سرمست گردند * كند اجزاى عالم مست و شورى
چو درياى عتاب تو بجوشد * برآيد موج طوفان از تنورى
خلايق همچو كشت و تو بهارى * به تو يابد شقايقشان ظهورى
كاشانى گويد از فيض ذاتى حق تعالى تعبير به تجلى سارى در حقايق ممكنات شده است كه عبارت از امداد الهى است كه مقتضى قوام عالم است و وجود منبسط است .
ابو القاسم قشيرى گويد : تجلى از قبل بنده ، عبارت از زوال حجاب بشريت و صيقلكننده قلب است از صدء طباع بشريت و از قبل خدا آشكار كردن حال عبد است و در بيان پاسخ پرسش از تجلى و تحلى و تخلى گفته شده است كه ظهور ذات است در پردههاى اسماء و صفات در مقام تنزل هجويرى گويد : تجلى تاثير انوار حق است به حكم اقبال بر دل مقبلان كه بدان شايسته آن شوند .
( از شرح مثنوى ص 55 - مصباح الانس ص 5 كشف المحجوب ص 640 ) در شرح شطحيات گويد : آن نور زاده در سراى وحدت ، از تجلى قدم مضطرب ، به عقلى كه با او مشورت كند ، نه علمى كه باز مشاورت طلب كند ، منتظر زمان بىزمانى شده ، عاشق مباشرت جان هر جانى شده هم در نيستى بيند خود را ، تا ناگه نهر ، شهر ، امر ، در عالم افعال او آورند و از افعال او ابريشم خيام ملكوت نتند ، و رقام صفات به روى دواير شواهد نقش عين الله بنگارند ، ارواح ساده را از حبس عدم بيرون آرند و در اقعاص كون بدارند ( از شطحيات ص 17 ) لاهيجى گويد : تجلى ظهورى بر دو نوع است : يكى عام و ديگرى خاص ، عام را تجلى رحمانى مينامند كه افاضهء وجود « مع ما يتبع من الكمالات را » بر تمامت موجودات فرموده و در اين تجلى همهء موجودات مساويند
« ما تَرى فِي خَلْقِ