عبد است بر عمل و ارتكاب اعمال خلاف دستور خدا كه با قصد بمخالفت آنچه محرمات است و با علم و عمل و عصيان مرتكب شود و بر واجبات پشت پا زند با لجاجت خاص و بديهى است كه اين عمل عقلا زشت است و كشف از خبث باطن و سوء روش او كند ( رجوع شود به كفايه ص 10 - 11 رسائل ص 5 - 8 ) و اهل كلام گويند تجرى فى نفسه قبيح و مرتكب آن عاصى است اعم از آنكه مقرون به عمل باشد يا نه .
تجزيه
- ( اصطلاح ادبى ) تجزيه در مقابل تركيب است و بيان اجزاء كلام منثور يا منظوم باشد و در عرف اهل زبان جنبههاى اشتقاقى و صرفى و بيان ريشههاى كلمات و اصول و اوزان آنها را تجزيه گويند و قسمتهاى نحوى و دستورى را تركيب گويند مرفوع بودن ، منصوب بودن ، حال بودن . . .
بخش نحو و تركيب است و بيان ماضى بودن ، مضارع بودن ، مفرد بودن ، مصدر بودن . . . مذكر و مؤنث و مشتق و جامد . . .
بخش تجزيه است .
و در بديع آنست كه بيتى را باجزاء متساويه قسمت نمايند و هر يك از اجزاء را به دو نيم نمايند كه سطر دوم در حرف روى مطابق قافيه باشد و سطر اول از آنها مسجع بسجع ديگر آيد مثال :
به حضرت مراقب به خدمت مواظب * بخلوت مداعب بجلوت مصاحب
( از ابدع ص 111 )
تَجَسُّمِ اعْمال
- اين اصطلاح اساس مذهبى دارد كه شرايع و مذاهب در باب اصول عقايد مطرح كردهاند و خواستهاند مسأله چگونگى لذت و الم اخروى و عذاب قبر و ميزان و حساب و نشر صحف را در روز قيامت كه شرايع بدان نازل شدهاند بدانند .
اين مسأله از نظر علماء علم كلام جورى مورد بحث قرار گرفته و از نظر متعبدين به مذاهب طورى ديگر و بالاخره فلاسفهء اسلامى نيز سعى كردهاند مسأله را طورى حل كنند كه با اصول و قواعد عقلى وفق داده و منافات نداشته باشد .
خلاصه كلام آنكه در روز قيامت اعمال هر كس نصب العين او شده و بصور قبائح و يا زيبا نمودار مىشود « يوم يشهد عليهم ارجلهم و . . . » و زشتكاران و نيكو - كاران هر يك نتيجهء عمل خود را كه در دنيا انجام دادهاند بهبينند .
اين مسأله را اخوان الصفا نيز مورد توجه و بحث قرار دادهاند چنان كه در قيامت و معاد و حشر بيايد .
صدرا اين مسأله را بنحو خاصى مورد بررسى و توجه قرار داده و گويد شكى نيست كه هر عملى را اثرى است در نفس و اثرى است در خارج و نفس انسان در مقابل اعمال و رفتار خود متأثر مىشود و همانطور كه اعمال و رفتار هر كس را در خارج آثار وجودى خاص است در نفس نيز اثرى مىگذارد كه مجموعهء ملكات و فضائل و رذائل نفسانى محصول اعمال و رفتار و بالجمله اكتسابات انسان است و هر يك از ملكات نفسانى را ظهورى است در هر يك از مواطن و قوابل و هر صفت جسمانى و يا روحانى در مقام مقارنت و مجاورت با قابلى اثرى در آن قابل مىگذارد و نحوهء اثر آن در هر يك از مواطن و قوابل متفاوت است و همان طورى كه اعمال خارجى در نفس اثر مىگذارد ملكات