« اعلم ان معنى الامكان فى الماهيات سلب ضرورة الوجود و العدم عن الشيء و - هو صفة عدمية صدقها اذا كان ذاتيا لا - يستدعى وجود موصوفها و ان كان عين - الوجود فهو ثابت فى مرتبة الذات من حيث هى هى لا باعتبار الوجود » .
( رسائل ص 11 ) « الامكان فى الوجودات الخاصة الفائضة عن الحق يرجع الى نقصانها و فقرها الذاتى و كونها تعلقية الذوات حيث لا يتصور حصولها منحازا عن جاعلها القيوم فلا ذات لها فى انفسها إلا مرتبطة الى الحق الاول » .
( رسائل صدرا ص 12 )
امكانِ اخَسّ
- ( اصطلاح فلسفى ) قاعدهء امكان اخس قاعدهايست كه صدرا در مقابل قاعدهء امكان اشرف وضع كرده است در زير عنوان قاعدهء امكان اشرف بيان خواهد شد كه يكى از قواعدى كه در فلسفهء اشراق به منظور اثبات وجود متوسطات و مفارقات و بالاخره موجودات متوسطه ديده مىشود قاعدهء امكان اشرف است كه گويد وجود موجودات اشرف ايجاب مىكند كه موجودات اخس هم باشند يا آنكه اگر موجودات اخس موجود باشند كه ممكناتاند ، ممكنات اشرف هم بايد موجود باشند زيرا از اشرف بلا واسطه اخس صادر نمىشود و بايد وسائط نوريه در كار باشد « فان الممكن الاخس اذا وجد فيجب ان يكون الممكن الاشرف قد وجد قبله » .
( اسفار ج 1 ص 123 ) و بالجمله اصل قضيه اين است كه همانطور كه موجودات متوسطه را از باب امكان اشرف ثابت ميكنيم ممكن است آنها را از راه امكان اخس نيز ثابت كرد .
( اسفار ج 3 ص 163 ) رجوع شود به قاعدهء امكان اشرف .
امكانِ اخَسّ
- ( اصطلاح فلسفى ) خواجه طوسى گويد : هر چه در او هيچ ضرورت نبود نه بحسب ذات و نه بحسب شرط و نه بحسب وقت معين يا نامعين آن را ممكن اخص خوانند مثال انسان ممكن است كه كاتب بود بالفعل .
( اساس الاقتباس ص 137 )
امكانِ اسْتِعْدادى
- ( اصطلاح فلسفى ) امكان استعدادى عبارت از كيفيت استعدادى است كه موجب تهيؤ ماده براى صور و اعراض است بطور متعاقب و قابل شدت و ضعف است .
« و الاستعداد قابل للشدة و الضعف و يعدم و يوجد للممكنات و هو غير الامكان الذاتى » .
( كشف المراد ص 23 ) و بالاخره امكان يا لحاظ مىشود باعتبار ماهيت و ذات خود و آن امكان ذاتى است و يا لحاظ مىشود باعتبار دورى و نزديكى او از وجود و آن امكان استعدادى است .
و بعبارت ديگر امكان يا حال و وصف ذات شىء است امكان ذاتى و موصوف آن ممكن ذاتى است و يا حال و وصف شىء است بر حسب آينده و بر حسب سلب كليهء ضرورات فعلى كه امكان استقبالى است و موصوف آن را ممكن بامكان استقبالى