بوده است حكايت كنند كه زمين را بخشش بسه قسم كرده است بميان سه فرزند .
پارهء مشرقى كه اندر او ترك و چين است پسرش را داد تور . و پارهء مغربى كه اندر او روم است پسرش را داد آنكه سلم نام بود . و پارهء ميانگين كه ايرانشهر است ايرج را داد و اين قسمت بدرازا است .
و قسمت نوح پيغامبر عليه السلام سه فرزندش را هم بر سه است ، و ليكن بپهنا . نخستين از سوى جنوب كجا سياهاناند پسرش را حام . و ديگر شمالى كجا سپيداناند پسرش را يافت . و سيوم ميانگى كجا گندمگونانند پسرش را سام .
و يونانيان را قسمتى است سهگانه بخلاف . و آن ، چنانست كه بر زمين [ مصر ] او را دو پاره كردند . و آنچ سوى مشرق بود باطلاق ، ايسيا نام كردند . و آنچ سوى مغرب بود درياى شام او را به دو پاره كرده ، يكى سوى جنوب نامش لوبيه ، و اندر او سياهان و گندمگونانند . و ديگر سوى شمال نامش اوربى ، و اندر او سپيدان و سرخاناند . و چون ايسيا كه پارهء مشرقى است بسيار بار چند دو پارهء مغربى بود ، عراق و پارس و خراسان از آن جدا كردند و ايسياء خرد نام كردند ، و آنچ بماند ايسياء بزرگ . و پارسيان بحسب مملكتها بهفت كشور قسمت كردند . و اين نيز از هرمس حكايت كنند . و هندوان بنه پاره قسمت كردند ، هر يكى كند نام ، بحسب چهار سوى جهان و آنچ ميانشان است . و اين است صورت نو كند و نامهاى سويها بلغت ايشان .
چون عرض شهرى معلوم بود ، و ما بجدول اندر عرض هر اقليمى اول و آخرش پيدا كرديم ، پوشيده نشود كه آن شهر بكدام اقليم است . و لكن عرض شهرها بيشترين در كتابها با خللاند و نه راست . و تا كنون ما را اتفاق درست كردن نيفتاد از آن مگر اندك مايه . پس از اين جهت چون شهرهاى اقليم بشمريم به روى تقريب بود نه بتحقيق . با آنك آنچ ما ياد كنيم بصواب زمين چين بمشرق آغازد اندر دريا و بر پس بگوئيم كه خط استوا از جنوب زر خوانند و بميان دو جزيرهء كله و جزيرههاى زاوه بگذرد آنك او را زمين زر خوانند و بميان دو جزيرهء كله و سربزه كشد بر جنوب جزيرهء [ سرنديب و ميان جزيرهاى ديوه و بر شمال جزيرهاى ] زنگيان اندر جزيرهاى لب دريا و سفالة الزنج . و بگذرد بر شمال كوههاى قمر تا بدرياى محيط رسد به مغرب .
و اما اقليم اول از مشرق زمين چين آغازد و بر درههاى چين بگذرد ، و اين جويهاست كه از دريا كشتيها برآرند ببارگاهها چون خانجو و خانفو و مانند آن . و اندر او جزيرهء سرنديب است . وز زمين يمن آنچ از شهرهاى صنعاء جنوبى است چون ظفار و حضر موت و عدن و دنقله شهر نوبيان و غانه از شهرهاى سياهان مغرب و آنگاه بدرياى محيط رسد به مغرب .
و اقليم دوم از شهرهاى چين آغازد وز زمين هندوان بر كوههاى قامرون گذرد و بر بارانسى و گنوج و اوزين و آنچ به دريا بار است چون تانه و جيمور و سندان . وز شهرهاى سند ، بر منصوره و
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 267
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص٢٦٧