ارتداد است و آن بر دو قسم است يكى ارتداد از فطرت و ديگر ارتداد ملى . رجوع بمرتد و ( شرح لمعه ج 2 ص 322 - الفقه على مذهب الاربعه ج 4 ص 233 ) شود .
ارتفاع
- ( اين اصطلاح هيوى است ) دايره ارتفاع يكى از دوائر بزرگ است كه آن را دايرهء سمتيه هم گويند ، البته دايرهء موهومى كه به دو سمت رأس و قدم عبور كند به طرف خطى كه از مركز عالم به سطح فلك اعلى خارج مىشود عبور كند و دايرهء افق را بر زواياى قائمه قطع نمايد در دو نقطهء غير ثابت و هر يك از آن دو نقطه را سمت نامند و هر يك از قوسهاى واقع بين هر يك از آن دو نقطه را كه يكى مشرق و ديگر مغرب بود قوس سمت نامند ، بين هر يك از آن دو نقطه يكى شمال و يكى جنوب بود .
اين دايره در دو موضع با دايرهء نصف النهار انطباق يابد يكى در تقاطع اسفل ديگر در تقاطع اعلى .
( از التفهيم ص 181 ) ابو ريحان بيرونى در باب ارتفاع گويد :
آفتاب يا ستاره يا هر كدام نقطهء مفروض كه نهى و به روى و بر قطب افق دايرهء بزرگ بوهم بگذارى ، ارتفاع آن چيز قوسى بود كه از اين دايره ميان او و ميان افق افتد . و هميشه عمودى بود بر افق ايستاده . و تمام اين ارتفاع ، آن قوس بود كه از سمت الرأس كه يكى قطب است از آن افق ، تا بدان چيز [ افتد ] . و اگر او زير افق باشد و همان دايره بر وى انديشى ، آن قوس كه ميان او و ميان افق اوفتد ازين دايره ، انحطاطش خوانند . و آنچه ميان او و ميان سمت الرجل [ بود ] كه ديگر قطب افق است تمام انحطاط خوانند و ارتفاع اوسط آن قوس بود كه از دايرهء ارتفاع كه گفتيم ميان تقاطع او با معدل النهار بود تا بافق .
( رجوع شود به التفهيم ص 181 و 182 )
ارْتِفاعِ سَمْتِ قِبْلَة
- ( از اصطلاحات هيوى است ) و عبارت از رسيدن آفتاب بود بارتفاعى كه در آن ارتفاع ظل ، مقياس مسامت مكهء معظمه باشد .
( از بيست باب ملا مظفر )
ارْتِفاعِ كَوْكَب
- ( اين اصطلاح هيوى و نجومى است ) و ارتفاع كوكب عبارت از بعد آن كوكب بود از افق يعنى قوسى است كه از دايرهء ارتفاع ميان خط تقويم كوكب ( نقطهء كه كوكب واقع است ) و افق در فوق زمين ( اصولا دوائر ارتفاع در فوق و قسمت مرئى است ) و البته همين فاصله و بعد را در طرف تحت الارض و قسمت نامرئى ، مقابل ارتفاع يعنى انحطاط در صورتى گويند كه آن قوس ما بين زياده از 4 / 1 نباشد و آن نقطهء كه كوكب در آن واقع است كه درجات ارتفاع بدان مقياس شود اگر در حد نهايى باشد غايت ارتفاع گويند يعنى 4 / 1 تمام باشد .
( رجوع به دوائر ارتفاع شود )
ارْتِفاع نِصْفُ النّهار
- ( اين اصطلاح هيوى است ) رجوع بارتفاع و دوائر ارتفاع شود .
ارْتِفاع نَقِيْضَيْن
- ( اصطلاح منطقى ) اهل معقول گويند اجتماع و ارتفاع