چهارم تقسيم بر حسب اختلاف دو عرض است اعم از اعراض قاره يا غير قاره كه اول مبدأ افتراق خارجى است و دوم منشأ تقسيم وهمى است .
در محل خود گفته مىشود كه بعضى از فلاسفه اجسام را مركب از اجزاء متناهى موجود بالفعل در خارج ميدانند و بعضى ديگر مركب از اجزاء غير متناهى موجود بالفعل در خارج دانسته و عدهء ديگر مىگويند كه اجسام قابل تقسيماند بنحو بىنهايت بر وجه تقسيمات فكى و وهمى و فرضى و حد يقفى ندارد و اقوال ديگرى كه در محل خود مذكور است .
( شرح منظومه ص 97 - اسفار ج 3 ص 88 ، 21 ج 1 ص 116 ، 191 ج 2 ص 102 ) حاجى گويد الاجزاء اما موجودة بوجود واحد فى العين و اما موجودة بوجودات متعددة و على الاول اما ان يعتبر فى الذهن لا به شرط فهي الاجزاء الحملية و الاولى التعبير عنها بالاجزاء الحدية لوقوعها اجزاء لحد المركب اما التسمية بالاجزاء الحملية فعنوان الجزئية ينافى الحمل و اما ان يعتبر فى الذهن به شرط لا فهي الاجزاء الوجوديّة الذّهنية اعنى المادة و الصورة الذهنيتين و على الثانى اما ان تكون متباينة فى الوضع فهي الاجزاء المقدارية اولا فهي الاجزاء الخارجية اعنى المادة و الصورة الخارجيتين .
( شرح منظومه ص 150 ) و معلوم است كه تقسيم جسم را به اجزاء بنحو فكى و قطعى تا حدى ميتوان انجام داد كه جسم قابل قطع و كسر بوسيله آلات و ابزار باشد و پس از پايان تقسيم فكى وهم مىتواند آن را تقسيم نمايد و بالاخره پس از مرحله تقسيمات فكى و قطعى و وهمى فرض و حكم عقل است كه جسم هر اندازه كوچك و خرد باشد و از قابليت تقسيم فكى و قطعى و وهمى هم خارج شده باشد او را رسد كه تقسيم كند و بر حسب فرض و تقسيم عقلى قابل انقسام است زيرا عقل ميتواند بطور كلى حكم كند كه هر جزئى قابل انقسام است باجزاء و به تعمل و تجزيهء ذهنى و عقلى باجزائى منحل مىشود اين است نظر محققان فلاسفه در تقسيم اجزاء و بنا بر اين آنها منكر وجود جز لا يتجزى بوده و گويند اجسام بطور بىنهايت قابل تقسيماند .
و معلوم شد كه اجزاء مقداريه موجود در خارجاند كه از پيوستگى آنها متصلات و ممتدات و كميات متصله و منفصله بوجود مىآيند و اجزاء خارجى كه در خارج متعدد ميباشند و ذو مقدار و كميت نمىباشند و متحد بوده و قابل انفكاك و جدائى نمىباشند و هر يك از جهت خاص نيازمند به ديگرى است اجزاء خارجيه نامند مانند ماده و صورت .
اجزاء تحليلى عقلى را اجزاء وجودى ذهنى و اجزاء مقدارى را اجزاء وجودى عينى ناميدهاند .
( رجوع شود به مبدأ و معاد صدرا ص 29 رسائل صدرا ص 97 . اسفار ج 1 - 116 ، 191 ) .
اجْساد
- ( از اصطلاحات علوم غريبه