مسلمانان آن علومى كه به ارسطو منسوب است ، آن را بهغايت رغبت مىخوانند ، گويا كه ارسطو يكى از اراكين مسلمانان بوده است ! و اما اگر سخنى به كليلو [ 1 ] و نيوتون و كپلر نسبت داده شود ، آن را كفر مىانگارند ! پدر و مادر علم برهان است و دليل ، نه ارسطو است و نه كليلو . حق در آنجاست كه برهان در آنجا بوده باشد و آنها كه منع از علوم و معارف مىكنند ، به زعم خود صيانت ديانت اسلاميه را مىنمايند ، آنها فىالحقيقة دشمن ديانت اسلاميه هستند و نزديكترين دينها بهعلوم و معارف ، ديانت اسلاميّه است ، و هيچ منافاتى درميانهء علوم و معارف و اساسهاى ديانت اسلاميه نيست . امام غزالى كه او را حجتالاسلام مىگويند در كتاب « منقذ منالضلال » مىگويد آن شخصى كه مىگويد ديانت اسلاميه منافى ادّلهء هندسيه و براهين فلسفيه و قواعد طبيعيه است ، آن شخص دوست جاهل اسلام است و ضرر اين دوست جاهل بر اسلام ، زياده است از ضرر زنديقها و دشمنهاى اسلام ، چونكه قواعد طبيعيه و براهين هندسيه و ادلهء فلسفيه از جمله بديهيات است ، پس كسى كه بگويد دين من منافى بديهيات است ، پس لامحاله حكم بر بطلان دين خود كرده است و چون اول تربيتى كه براى انسان حاصل مىشود ، تربيت دينى است زيرا آنكه تربيت فلسفى حاصل نمىشود ، مگر از براى جماعتى كه اندكى از علم خوانده قادر بر فهم براهين و ادله بوده باشند و از اين جهت مىتوانيم بگوئيم كه هرگز اصلاح از براى مسلمانان حاصل نمىشود ، مگر آنكه رؤساى دين ما اولًا اصلاح خود را نمايند و از علوم و معارف خويش ثمرهء بردارند . و حقيقتاً چون نظر شود ، دانسته مىشود كه اين خرابى و تباهى كه از براى ما حاصل شده است ، اين تباهى اولًا در علماء و رؤساى دين ما حاصل شده است ، پس از آن در سائر امّت سرايت كرده است . اكنون از شما معذرت مىخواهم بهجهت آنكه خلف وعدهء پرنسپل ، موجب آن شد كه اين مقاله را به اختصار ادا نمودم . والسلام .
هامش
[ 1 ] . گاليله .