آنجا توقّف كردم ، و پنجاه و هفت روپيه كرايهء آن را دادم ، حضرات اعزّه به ملاقات مىآمدند ، و جناب ميرزا به ملاقات خان معظّماليه رفتند ، و من نرفتم و معذرت خواستم ، فى الجمله از احوال آن بندر نگارش مىشود .
احوال بندر كلكتّه « 1 »
كلكتّه بر وزن البتّه در اين اوقات معمورترين بنادر بنگاله بلكه هند است ، و مقر رياست جماعت انگليسيه است ، و قبل از اين بندر بنگاله « هوگلى » و « 2 » « چچره » به دو جيم فارسى بوده است « 3 » ، و الحال هر دو از رونق افتادهاند « 4 » ، و به ندرت از جماعت ولنديسيه « 5 » در آنجا جهازى مىرود .
و مكانى كه الحال معمورهء كلكتّه واقع است در اوّل گودالى پر از آب كثيف و غليظ بوده ، و چند خانه از تهيدستان و فقرا در جوار و قرب او منزل داشتند ، جماعت انگريز به تعمير آن پرداختند ، و در اين اوان شهرى است در غايت شكوه و صفا و عمارات عاليه ، و اماكن با فضا در آن بسيار است ، و ارباب دول از هر فرقه از اطراف عالم در آنجا مجتمعند ، و زمين تمامى كوچه و محلّات و اسواق و صحن اغلب خانهها را به قدر يك قامت تقريبا كندهاند ، و از آجر و آهك برابر زمين گاو دم « 6 » ساختهاند ، كه آب باران از دو طرف به
هامش
( 1 ) عنوان : در « الف ، د » نيامده است ، احوالات كلكتّه : « ب » .
( 2 ) و : در « د » نيامده است .
( 3 ) يعنى : چ .
( 4 ) افتادند : « د » .
( 5 ) هلنديها .
( 6 ) گاو دم : هر چيزى و شكلى كه يك سر آن پهن و سر ديگر آن باريك باشد ، و آن را