مسلك منجزيت احتمال
قاعدهى قبح عقاب بلا بيان ( عدم منجزية الاحتمال )
در اين مجال ما به يكى از مباحث اصولى مطرح در كتاب المحاضرات مىپردازيم كه آيا براءت عقلى ثابت است يا نه ؟ و آيا احتمال تكليف منجّز است يا نه ؟
مرحوم آخوند صاحب كفايه بيان داشته : اگر شك شود در وجوب چيزى يا در حرمت چيزى و جهتى بر آن نباشد ، جايز است شرعاً و عقلًا ترك اوّل ( محتمل الوجوب ) و فعل دوّم ( محتمل الحرمة ) .
و در ادامه مىآورد كه استدلال شده بر اين مطلب به ادلهى اربعه . « 1 »
و در دليل عقلى بيان مىدارد : « وامّا العقل فإنه قد استقلّ بقبح العقوبة والمؤاخذة على مخالفة التكليف المجهول ، بعد الفحص واليأس عن الظفر بما كان حجة عليه ، فإنهما بدونها عقابٌ بلا بيان و مؤاخذةٌ بلا برهان ، وهما قبيحان بشهادة الوجدان » « 2 » .
كه در اين عبارت عقاب و مؤاخذه بر تكليف محتمل مجهول را قبيح دانستهاند به حكم مستقل عقلى و شهادت وجدان . ولى در همين مورد برخى بزرگان از جمله مرحوم سيد محمّد محقّق داماد و شهيد صدر اشكال دارند ؛ البته كاملًاروشن است كه در استدلال خدشهى در يك دليل به ديگر ادله سرايت نمىكند و اى بسا مطلب صحيح باشد هرچند يكى از چند دليلى كه بر آن اقامه شده مخدوش باشد ، لذا
هامش
( 1 ) . ر . ك : كفاية الأصول ، ص 338 .
( 2 ) . همان ، ص 343 .