نبى اكرم ( صلى الله عليه وآله ) در قضيه ى نخله بعد از اينكه ثابت شد سمره دست بردار نيست و فرمايش ايشان در او اثر ندارد فرمودند : « لاضرر و لا ضرار » . بلكه در روايت معتبره اصلًا سمره مخاطب نيست و پيامبر ( صلى الله عليه وآله ) به مرد انصارى فرموده اند :
« إذْهَب فاقلعها و ارم بها إليه فَإنَّهُ لاضرر و لاضرار » . « 1 »
و معنا ندارد كه پيامبر ( صلى الله عليه وآله ) مرد انصارى را نهى كرده باشند از ضرر زدن ! پس اينكه خطاب « لاضرر و لا ضرار » را در قضيه ى سمره صرفاً نهى از ضرر زدن بدانيم خالى از اشكال نيست . ظاهر مطلب اين است كه نبى اكرم ( صلى الله عليه وآله ) در تعليل حكم به قلع نخله فرموده اند : « لاضرر و لا ضرار » .
رأى آية الله سيستانى
آية الله سيستانى استفادهها و برداشتهايى جالب توجه از روايات نمودهاند . ايشان از دو فقرهى « لاضرر » و « لاضرار » دو برداشت گوناگون نمودهاند .
ايشان قائلند كه در لاضرر ، ضرر معناى اسم مصدرى ( حاصل مصدر ) دارد و جنبهى صدور از فاعل در آن لحاظ نشده لذا نفى مىكند « طبيعت ضرر » را و نه اضرار و ضرر زدن را ، و نفى طبيعت به نفى حكم ضررى است در شريعت . « 2 »
و در فقره ى لا ضرار بر اين نظرهستند كه ضِرار مصدر باب مفاعله مىباشد و جهت صدور از فاعل در آن لحاظ شده و با ملاحظهى همين جهت نفى شرعى به آن تعلق گرفته و شارع خواسته اين مطلب را نفى كند و مقتضاى اين نفى دو چيز است :
هامش
( 1 ) . شيخ كلينى ، كافى ، ج 10 ، ص 478 ، ح 2 . روايت را موثقه شمرده اند . ر - ك : روضة المتقين ، ج 6 ، ص 248 ؛ مرآة العقول ، ج 19 ، ص 394 ؛ ملاذ الأخيار ، ج 11 ، ص 235 . نرم افزار دراية النور هم خبر را موثق ارزيابى كرده .
( 2 ) . « أمّا الفقرة الاولى - و هى لاضرر - . . . كان مفاد ( لاضرر ) طبعاً ، نفى التسبيب إلى الضرر بجعل حكمٍ شرعى يستوجب له » . سيد على حسينى سيستانى ، قاعدة لاضرر ، ص 134 - 135 .