3 - 2 - 6 . اختلاف قرائت بين اسم و فعل
در برخى موارد يك واژه به هر دو صورت اسم و فعل قرائت شده كه از اين نمونه مىتوان به دو آيه اشاره نمود كه قراء واژه را به صورت اسم و فعل قرائت كرده اند و سياق در ترجيح يكى از دو قرائت مؤثر است .
1 .
( فالِقُ الْإِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ )
( انعام : 96 )
« [ هموست كه ] شكافنده صبح است ، و شب را براى آرامش و خورشيد و ماه را وسيله حساب قرار داده . اين اندازهگيرىِ آن تواناى داناست » .
فعل « جَعَلَ » به دو وجه « جَعَلَ » و « جَاعِلُ » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « جَعَلَ الليلَ » است ( سالم محيسن ، 1405 ق ، ص 148 ) . در قرائت مشهور فعل ماضى « جَعَلَ » به اسم فاعل « فَالِقُ » در جمله قبل عطف شده است ؛ زيرا اسم فاعل به معناى فعل ماضى است
« فالِقُ الْإِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ » .
مستند طرفداران اين وجه از قرائت هماهنگى قرائت با سه آيه بعد است كه فعل در آن به صورت ماضى بيان شده است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 441 ) . بنابراين سياق آيات هماهنگ با قرائت مشهور است .
ب . نافع ، ابن كثير ، ابوعمرو و ابن عامر « جَاعِلُ الليلِ » با اثبات الف بعد از جيم و رفع لام و كسر لام در الليل قرائت كرده اند ( دمياطى ، 1407 ق ، ص 270 ) . علت اختيار اين وجه از قرائت تناسبى است كه بين قرائت « جاعل الليل » و
« فالِقُ الْإِصْباحِ »
در ابتداى آيه و
« فالِقُ الْحَبِّ »
در آيه قبل
« إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ »
( انعام : 95 ) وجود دارد . عطف اسم به اسم اين وجه از قرائت را تقويت مىكند ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 3 ، ص 362 - 363 ) . بنابراين سياق جملات و آيات مؤيد قرائت « جَاعِلُ الليلِ » است .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « جَعَلَ » را به دو وجه « جَعَلَ » و « جَاعِلُ » قرائت كرده اند . منابع احتجاج قراءات مستند قرائت مشهور را سياق آيات مىدانند . همچنين قرائت « جَاعِلُ » را نيز هماهنگ با سياق جملات و آيات مىدانند .