3 - 2 - 5 . اختلاف قرائت در ضمير
ضمير كلمه اى است كه جانشين اسم مىشود . در برخى آيات در قرائت ضماير بين قراء اختلاف وجود دارد . ضماير متصل مرفوعى و منصوبى كه به فعل اتصال داشته اند در بخش اختلاف قراءات در افعال مطرح شده است و در اين قسمت ضماير متصل به حرف و اسم كه در قرائت آنها اختلاف است و سياق در ترجيح يك وجه نقش دارد مورد بررسى قرار مىگيرد .
1 .
( أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثاراً فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ )
( غافر : 21 )
« آيا در زمين نگرديدهاند تا ببينند فرجام كسانى كه پيش از آنها [ زيسته ] اند چگونه بوده است ؟ آنها از ايشان نيرومندتر [ بوده ] و آثار [ پايدارترى ] در روى زمين [ از خود باقى گذاشتند ] ، با اين همه ، خدا آنان را به كيفر گناهانشان گرفتار كرد و در برابر خدا حمايتگرى نداشتند » .
واژه « مِنْهُمْ » به دو وجه « مِنْهُمْ » و « مِنكُم » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « مِنْهُمْ » است ( ابن جزرى ، بى تا ، ج 2 ، ص 365 ) . « مِنْهُمْ » خبر از كفار به وجه غائب است . قرائت مشهور هماهنگ با سياق جملات است ؛ زيرا
« أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ »
،
« فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ »
،
« كانُوا هُمْ أَشَدَّ »
،
« فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ »
، و
« وَ ما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ »
همگى به وجه غائب بيان شده اند ( ابن خالويه ، 1421 ق ، ص 313 ؛ ابن عطيه ، 1422 ق ، ج 4 ، ص 553 ) . بنابراين سياق جملات مؤيد قرائت مشهور است .
ب . ابن عامر « مِنكُم » با كاف خوانده است ( ابوالقاسم هذلى ، 1428 ق ، ص 631 ) . قرائت ابن عامر ، كفار را مورد خطاب قرار مىدهد و مىفرمايد : امتهاى پيشين از شما نيرومند تر بودند . قرائت ابن عامر هماهنگ با مصاحف شام است كه به وجه خطاب نوشته شده است . قرائت « مِنكُم » التفات از غيبت به خطاب است ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 629 ) .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء واژه « مِنْهُمْ » را به دو وجه « مِنْهُمْ » و « مِنكُم » خوانده اند . منابع احتجاج قراءات ، سياق جملات را قرينه اى بر تقويت قرائت مشهور مىدانند .