30 .
( وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ )
( آل عمران : 180 )
« و كسانى كه به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا كرده ، بخل مىورزند ، هرگز تصور نكنند كه آن [ بخل ] براى آنان خوب است ، بلكه برايشان بد است . به زودى آنچه كه به آن بخل ورزيدهاند ، روز قيامت طوق گردنشان مىشود . ميراث آسمانها و زمين از آنِ خداست ، و خدا به آنچه مىكنيد آگاه است » .
فعل « يَحْسَبَنَّ » به دو وجه « يَحْسَبَنَّ » و « تَحْسَبَنَّ » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « يَحْسَبَنَّ » با ياء است ( دمياطى ، 1407 ق ، ص 182 ) . در اين وجه از قرائت « يَحْسَبَنَّ » فعل و « الَّذِينَ يَبْخَلُونَ » فاعل و مفعول به اول ، واژه « البخلَ » است كه به دلالت فعل « يَبْخَلُونَ » حذف شده و « خَيْرًا » مفعول به دوم است . بنابراين ، آيه افراد بخيل را به علت انديشه و تصور اشتباهشان مورد خطاب قرار مىدهد . مستند قرائت مشهور سياق آيات قبل است كه به وجه غائب است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 367 ) .
ب . حمزة به تنهايى با تاء « تَحْسَبَنَّ » قرائت كرده است ( اهوازى ، 2002 م ، ص 154 ) . فاعل در قرائت حمزه ضمير مستترى است كه به رسول خدا صلى الله عليه وآله يا هر مخاطب ديگرى بر مىگردد و « الَّذِينَ يَبْخَلُونَ » مفعول به اول فعل « تَحْسَبَنَّ » و « خَيْرًا » مفعول به دوم آن است .
ثعلب معتقد است قرائت « تَحْسَبَنَّ » با تاء برتر است ؛ زيرا فعل نياز به اسم و خبر دارد و در قرائت با ياء اسم آن كه مفعول به اول باشد محذوف خواهد بود ، ولى در قرائت « تَحْسَبَنَّ » از نظر نحوى مشكلى ندارد ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 184 ) . طبرى نيز در تفسير خود به اين موضوع اشاره و مىگويد : « وأولى القراءتين بالصواب فى ذلك عندى ، قراءة من قرأ : ولا تحسبن لأن المحسبة من شأنها طلب اسم وخبر ، فإذا قرئ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ لم يكن للمحسبة اسم يكون قوله : هُوَ خَيْراً لَهُمْ خبرا عنه ، وإذا قرئ ذلك بالتاء كان قوله : الَّذِينَ يَبْخَلُونَ اسما له ، قد أدى عن معنى البخل الذى هو اسم المحسبة المتروك ، وكان قوله : هُوَ خَيْراً لَهُمْ خبرا