« تَحْسَبَنَّ » و « أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ خَيْرٌ » بدل از « الَّذِينَ كَفَرُواْ » و در موضع نصب سد مسد مفعول به دوم « تَحْسَبَنَّ » است . و با توجه به اين اعراب ، تقدير آيه « ولا تحسبَنَّ يا محمد الذين كفروا أن الذى نمليه لهم خيرٌ لأنفسهم » مىباشد ( ابن انبارى ، 1400 ق ، ج 1 ، ص 232 ) .
اكثر مفسران قرآن كريم ، قرائت مشهور را به علت مشكل نحوى كه در قرائت حمزه وجود دارد ، ترجيح داده اند . چنان كه گفته شد در قرائت مشهور فاعل « الَّذِينَ كَفَرُواْ » است و
« أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ »
سد مسد دو مفعول به است . اما در قرائت حمزه ، فاعل پيامبر صلى الله عليه وآله است و « الَّذِينَ كَفَرُواْ » مفعول به اول فعل « تَحْسَبَنَّ » است و
« أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ »
بدل از « الَّذِينَ كَفَرُواْ » و سد مسد دو مفعول است .
زجاج معتقد است : مابعد « أنَّما » نمىتواند مفعول به دوم فعل « تَحْسَبَنَّ » باشد ؛ زيرا در باب افعال قلوب مفعول به دوم همان مفعول به اول در معناست ( زجاج ، 1408 ق ، ج 1 ، ص 491 - 492 ) .
ابوعلى فارسى در بيان اعراب قرائت حمزه مىگويد : زمانى قرائت حمزه صحيح است كه « خَيْراً » به نصب قرائت شود ؛ زيرا « أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ » بدل از « الَّذِينَ كَفَرُواْ » و « خَيْراً » مفعول به دوم فعل « تَحْسَبَنَّ » خواهد بود ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 3 ، ص 102 ) . فراء و كسايى قرائت حمزه را بنا بر تكرار جائز مىدانند و فعل را قبل « أنَّما » در تقدير مىگيرند : « لا تحسبن الذين كفروا ، ولا تحسبن أنما نملى لهم خيرا » و بنا بر اين تقدير « أنَّما » سد مسد دو مفعول به فعل تحسبنَّ دوم است ( فراء ، بى تا ، ج 1 ، ص 248 - 249 ) . طبرى نيز در توجيه اعراب قرائت حمزه همين وجه را ذكر كرده و قرائت با ياء را به علت اجماع قراء بر « أنَّما » به فتح و صحت اعراب آن اختيار مىكند ( طبرى ، 1412 ق ، ج 4 ، ص 124 ) .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء در قرائت فعل « يَحْسَبَنَّ » اختلاف نموده و به دو وجه « تَحْسَبَنَّ » و « يَحْسَبَنَّ » قرائت كرده اند ، قرائت مشهور هماهنگ با سياق آيات است ؛ زيرا آيه قبل
« إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ »
( آل عمران : 177 ) نيز به لفظ غيبت از آنان خبر مىدهد .
همچنين با توجه به تحليل نحوپژوهان پيرامون اعراب اين آيه به نظر مىرسد با توجه به نصب همزه « أنَّما » قرائت « يَحْسَبَنَّ » با سياق نحوى كلمات هماهنگى بيشترى دارد .