فعل « تَفْجُرَ » به دو وجه « تَفْجُرَ » و « تُفَجِّرَ » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « تَفْجُرَ » به فتح تاء و سكون فاء است ( قلانسى ، 1404 ق ، ص 413 ) . « تَفْجُرَ » فعل مضارع از ثلاثى مجرد است . طرفداران قرائت به تخفيف به سياق كلمات استناد نموده و معتقدند واژه « يَنبُوعًا » مفرد است و اگر فعل « تَفْجُرَ » بدون تشديد قرائت شود هماهنگ با سياق كلمات خواهد بود ( ابن جوزى ، 1422 ق ، ج 3 ، ص 53 ؛ مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 2 ، ص 51 ) .
در اشعار جاهلى نيز گاهى فعل متناسب با كلمات درون بيت استعمال مىشود . در بيت زير فعل « تفجره » بر وجه مجرد استعمال شده تا با سياق كلمات هماهنگ باشد :
زبداً ببابلَ فهو يسقى أهلها رغداًتفجرهُالنّبيطُ خلالها
( اعشى ، 1992 م ، ص 265 )
ب . ابن كثير ، ابن عامر ، ابوعمرو و نافع « تُفَجِّرَ » با تشديد خوانده اند ( ابن جزرى ، بى تا ، ج 2 ، ص 308 ) . قرائت با تشديد مبالغه در انفجار را مىرساند ( ابوحيان اندلسى ، 1420 ق ، ج 7 ، ص 112 ) . مستند قراء در قرائت به تشديد ، آيه
« كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَ فَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً »
( كهف : 33 ) است در اين آيه با وجودى كه « نَهَرًا » همانند « يَنبُوعًا » مفرد است ، فعل « فَجَّرْنَا » مشدد خوانده شده است ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 410 ) .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « تَفْجُرَ » را به دو وجه « تَفْجُرَ » و « تُفَجِّرَ » قرائت كرده اند . سياق كلمات قرينه اى بر تقويت قرائت مشهور است . البته طرفداران قرائت غير مشهور هم به اسلوب قرآن كريم در استعمال واژه « فجر » استناد مىكنند .
2 - 2 - 2 - 2 . قرائت به دو وجه « فَعلَ » و « افعل »
در ده مورد از اختلاف قراءاتى كه فعل به دو وجه « فعل » و « افعل » خوانده شده است ، سياق در اختيار قرائت نقش دارد . فعل « أتى » در چهار آيه به هر دو وجه قرائت شده است و در هر چهار آيه قرائت مشهور بر وزن « افعال » هماهنگ با سياق است . در اين قسمت هر ده آيه مورد تحليل و بررسى قرار مىگيرد .