عراق عجم يا جبال و جايگاه خُورِه اصفهان در اين ايالت
على شجاعى اصفهانى
چكيده
بعد از تسلط حكومت سلجوقى بر بغداد نام ايالت جبال به عراق عجم تغيير پيدا كرد و همراه با عراق عرب به عراقين معروف شد . با بررسى دقيق متون جغرافيايى مشخص مىشود محدوده عراق ( عرب و عجم ) در ميراث مكتوب دوره اسلامى متغير بوده و در دورههايى تعاريف متفاوت داشته و واژه عراقين در نوشتههاى قبل از فتح بغداد توسط سلاجقه نيز بهمعناى محدوده وسيع عراق عرب و جبال استفاده شده است . براى محدوده ايالت عراق عجم يا جبال همچون ديگر ايالات ايران به دليل شرايط سياسى و تغيير مرزها در دورههاى مختلف نمىتوان خطوط ثابتى ترسيم كرد ، به طورى كه حتى در يك دوره خاص نيز بين جغرافىدانان در رابطه با حدود آن اتفاق نظر وجود نداشته است . اما به صورت كلى مىتوان آن را شامل قسمتهاى ميان دو ايالت عراق عرب و خراسان در غرب و شرق و ايالات ديلم و آذربايجان در شمال و فارس و خوزستان در جنوب دانست . موقعيت خوره اصفهان نيز در اين ايالت پيچيدگى هاى خود را دارد به طورى كه در قسمت شرق و جنوب ايالت جبال كه به خوره اصفهان محدود مىشده در ميراث مكتوب جغرافيايى و تاريخى دورههاى مختلف تفاوتهاى زيادى ديده مىشود و خوره اصفهان بهعنوان يكى از بخشهاى معروف ، منسوب و يا منفرد و در كنار اين ايالت نام برده شده است . به اين ترتيب در اين مقاله نخست تاريخ كاربرد واژههاى عراق عجم و جبال و همچنين ارتباط آن با عراق عرب و شباهت نامگذارى آن مطالعه شده و سپس ضمن بررسى محدوده عراق عجم ، به طور خاص موقعيت اصفهان در اين ايالت مورد بررسى قرار گرفته است .
كليد واژه : عراق عجم ، جبال ، خوره اصفهان ، عراق عرب ، تقسيم بندى ايالات .