واكاوى نقش عتبات عاليات درروند گسترش تشيع درعراق درطى قرن نوزدهم
سجاد دادفر « 1 »
چكيده
عراق ، اصلى ترين مركز شيعه در طول ده قرن نخست اسلام بوده و حتى بعد از تشكيل دولت صفويه در ايران و هم اكنون نيز ، از مراكز عمده تشيع در جهان اسلام به شمار مىآيد . نقش و نفوذ عراق در رشد فكرى و معنوى تشيع انكار ناپذير است . نكته قابل توجه دراين ميان آن است كه گسترش تشيع در جنوب عراق و در نهايت انتخاب آن به عنوان مذهب اكثريت ، معلول شرايط خاصى بودكه به لحاظ داخلى و خارجى طى قرون هجده تا بيستم و در طى دوران حكومت عثمانى ها اتفاق افتاد . اگر چه تشيع در عراق تاريخى ديرينه دارد ، اما تا پيش از قرن هجدهم ، تشيع در اين كشور به طور ويژه محدود به جمعيت شهرنشين و به ويژه شهرهاى مقدس بود . به نظر مىرسد گسترش تشيع و تقويت آن به عنوان مذهب اكثريت جامعه عراق ، تنها به دنبال تغيير مذهب بخش گستردهاى از قبايل و آن هم در طى سالهاى پايانى قرن هجدهم و در طول قرن نوزدهم اتفاق افتاد . اما فرايند تغيير مذهب قبايل متأثر از عواملى بود كه در عمق آن نقش عتبات عاليات و جايگاه و موقعيت حوزههاى علميه اين شهرها بسيار تعيين كننده بود . گذر قبايل از زندگى چادر نشينى به فعاليتهاى كشاورزى ، نظم قبايل را بر هم زد و بحرانى عظيم ميان قبيله نشينان ايجاد كرد به گونهاى كه آنها را مجبور نمود تا هويت شان را مورد تجديد نظر قرار دهند و خود را در نقش اجتماعى مذهبى محيط اطرافشان بازيابى كنند .
كليد واژه : عراق ، عتبات عاليات ، عشاير ، علما ، نجف ، كربلا .
هامش
( 1 ) . دكتراى تاريخ اسلام ، استاديار دانشگاه رازى كرمانشاه /E - Mail : sdadfar @ razi . ac . ir