و امّا احمد پسر حنبل ، پس نزد شافعى تلمّذ نمود و علم او از اوست .
و امّا مالك ، از ربيعة الرّأى فراگرفته و او از عكرمه و عكرمه از عبد اللّه بن عبّاس و عبد اللّه بن عبّاس از امير المؤمنين - صلوات اللّه عليه - .
و امّا خوارج ، پس بزرگان و رئيسان ايشان تلامذهء آن حضرت بودهاند .
و امّا علم نحو : پس آن را آن حضرت وضع
/ 14 A /
كرد و فرمود به ابو اسود دوئلى كه « كلمات لغت عرب بر سه قسم است : اسم و فعل و حرف . » 59 و بيان فرمود از براى او وجههاى اعراب را .
و امّا علم تفسير : پس بتحقيق كه اين مستند به آن حضرت است - صلوات اللّه عليه - . زيرا كه ابن عبّاس از تلامذهء آن حضرت بود و گفت كه : « امير المؤمنين - صلوات اللّه عليه - از اوّل شب تا آخر شب براى من تفسير باء بسم اللّه مىفرمود . »
و امّا علم كلام : پس آن حضرت قرار داده قواعد او را و واضح گردانيده برهانهاى او را ؛ و از خطبههاى آن جناب - صلوات اللّه عليه - تحصيل كردهاند همگى آن علم را و بازگشت همه به سوى اوست . زيرا كه علماى علم كلام چهار گروهاند : شيعه و معتزله و اشاعره و خوارج .
امّا شيعه ، پس انتساب ايشان به آن حضرت - صلوات اللّه عليه - معلوم است .
و امّا معتزله ، پس ايشان منسوبند به و اصل بن عطا كه بزرگ قوم بوده ، و او از ابو هاشم عبد اللّه فراگرفته ، و ابو هاشم از پدر خود محمّد حنفيّه ، و ايشان از پدر بزرگوار خود امير المؤمنين - صلوات الرحمن عليه - .
و امّا اشاعره ، پس آن جماعت تلامذهء ابو الحسن علىّ بن ابى بشر اشعرى بودهاند ، و او از تلامذهء ابو على جبّائى بوده ، و ابو علىّ از مشايخ معتزله است .