مىپرداختند - فى المجلس قاطعانه رد كرد و پس از آن ، همان شبانه به نجف آمد و پدر خويش ، صاحب عروه ، را از ماجرا باخبر ساخت . ولى مرحوم صاحب عروه ، پس از استماع خبر ، خيلى طبيعى و معمولى - چندانكه گويى هيچ اتفاقى رخ نداده ! - به وى فرمود :
- كارى بجا كردى كه پيشنهاد استعمارگران را نپذيرفتى ، و جز اين شايسته نبود . امّا آمدنت به نجف و آوردن اين خبر براى من ، لزومى نداشت . . . سريعا به جبهه برگرد و به ادامهء كار جهاد بپرداز ! « 1 »
آرى ، « چنين كنند بزرگان ، چو كرد بايد كار » !
گفتنى است كه ، سيد محمد ، بزرگترين فرزند صاحب عروه از همسر اول وى ( 26 رمضان 1286 - 12 جمادى الاول 1334 ق ) در دانش و تقوا ، رتبهاى بلند داشت و شخصيتى چون صاحب عروه ، با آن احتياط و سختگيرى در تصديق اجتهاد افراد ، مقام والاى سيد محمد در دانش و پارسايى ، بل شايستگى وى براى مرجعيت را ، در نوشتهاى اينگونه ستوده است : « فانا احمد اللّه سبحانه و تعالى على ان تفضّل به على ولدا و وفّقه لما كنت ارجوه فيه و له من المحلّ الرفيع فى العلم و التقوى حتى نال بجدّه و كدّه المرتبة العالية من ذلك و صار ذا ملكة قدسية فى استنباط احكام الشرعية فهو مجتهد عدل يجىء العمل برأيه و يحرم عليه الرجوع الى غيره و يجوز لغيره ان يرجع اليه . . . » . « 2 »
به نوشتهء مرحوم حاج سيد عبد العزيز طباطبايى : سيد در تصديق فقاهت ديگران و اعطاى اجازهء اجتهاد به آنان ، سختگير بود ، چندانكه از او جز كمتر از 10 اجازهء اجتهاد براى شاگردان و افاضل روزگار وى صادر نشد . مع الوصف اجتهاد فرزند بزرگش ، سيد محمد ، را كتبا تصديق كرده و بهترين و بالاترين اجازهء اجتهاد را نيز - در قياس با اجازات اجتهادى كه به ديگران داده - براى وى صادر كرده است . و اين امر نشانگر آن است كه سيد محمد از بزرگترين مجتهدان و فقيهان شيعه در روزگار خويش بوده ، كه توانسته اين گونه نظر مساعد صاحب عروه را به خود جلب كند . سيد محمد در تأليف كتاب « العروة الوثقى » سهم داشته و بحثهاى آغازين كتاب حج از عروة الوثقى ( شامل آداب حج
هامش
( 1 ) . داستان فوق ، مشهور است و مؤلف كتاب « شهداى روحانيت شيعه در يكصد سالهء اخير » در جلد نخست اين كتاب ( صص 141 - 142 ) و نيز نويسندگان « دانشنامهء مشاهير يزد » ( ج 2 ، ص 929 ) اين داستان را آوردهاند .
چنان كه مرحوم حاج سيد عبد العزيز طباطبايى نيز صحت آن را تأييد مىكرد .
( 2 ) . از يادداشتهاى حاج سيد عبد العزيز .