ثقة الاسلام تبريزى در « مجمل حوادث » مشروطهء تبريز ، بخش حوادث مربوط به 17 رمضان 1326 قمرى ، مىنويسد : « همينكه شنيدم كه [ تفنگچيان مشروطه ] به بعضى خانهها خيال تعدى دارند پيغامى به انجمن [ ايالتى تبريز ] دادم جناب اجلال الملك و حاج شيخ على اصغر و جمعى ديگر به اين محلات آمدند كه مردم را مانع شوند ولى تا رسيدن آنها انجمن اسلاميه را غارت و در و پنجرهء آن را كنده و آتش زدند » « 1 » و خلاصه ، همانگونه كه خود در نامه به صاحب عروه تصريح دارد : مرام و مسلكش در كشاكش مشروطه ، همواره « اصلاح ذات البين عامّهء مسلمانان و خاصّه اهل سلسله » يعنى روحانيت ، و « صلحطلبى » بوده است . « 2 »
بىجهت نيست كه زمانى كه ليلاوايى جراحت برداشت ، مرحوم صاحب عروه ( كه براى پايان بخشيدن به نزاع گروهها بر سر مشروطه ، و اتحاد و يكپارچگى آنان براى مقابله با تجاوز روس و انگليس به ايران ، چاره مىجست ) فرصت را غنيمت شمرد و ، به ملاحظهء استقلال و اعتدال ليلاوايى ، براى نخستينبار باب مكاتبه را با وى گشوده به تفقد از وى پرداخت ، و او نيز در نامهاى استنصار سيد را بگرمى پاسخ گفت .
پايان سخن شنو كه وى را چه رسيد ؟ !
بىگمان به دليل همين اعتدال و استقلال بود كه روسهاى تزارى هنگامى كه ( در پى تبانى با رقيب انگليسى خود مبنى بر تجديد مشروطيت به دست عناصر مرعوب و مجذوب خويش ، و تصفيهء عناصر نجيب و مستقل از جنبش مشروطه ) سالداتهاى خود را وارد تبريز ساخته و به دستگيرى و شكنجهء افراد پرداختند « 3 » ، شادروان ليلاوايى را در 9 جمادى الاول 1327 قمرى ( يعنى حدود 3 ماه و 12 روز پس از نگارش نامهء ضدّ استعمارى وى به صاحب عروه ) بازداشت كرده و بهعنوان اينكه اصالتا قرهباغى است !
هامش
( 1 ) . ر . ك ، زندگىنامهء شهيد نيكنام ثقة الاسلام تبريزى . . . ، نصرت اللّه فتحى ، صص 386 - 387 .
( 2 ) . دربارهء ليلاوايى ، همچنين ر . ك ، تاريخ هجده سالهء آذربايجان ، ضميمهء مجلهء پيمان 1313 ، كسروى ، بخش دوم ، صص 206 - 207 و بخش 3 ، صص 56 - 57 .
( 3 ) . در تاريخ 6 ربيع الاول 1327 ق ، 3 با تاليان سرباز و 4 اسكادران قزاق و 2 باترى توپخانه و 1 دسته مهندس روسى از پل جلفا گذشته و شتابان بهسمت تبريز سرازير شدند ( تاريخ مشروطهء ايران ، كسروى ، ص 902 ) .
ضمنا آنها نه تنها به كشور خود بازنگشتند ، بلكه سالها ماندند و به تدريج نيز بر تعدادشان افزوده شد و دهها مشكل براى ايران و ايرانيان فراهم ساختند .