عين الدوله ) همدلى مىكردند . « 1 » اين زمان ، سيد محمد طباطبايى ( كه در سرنگونى امين السلطان و روى كار آمدن عين الدوله نقش داشت ) هنوز اميدش از عين الدوله قطع نشده و تا رمضان آن سال با مخالفان وى همراهى نداشت .
تحصن تجار در حضرت عبد العظيم ( ع ) ، با پادرميانى و وعدههاى وليعهد ( محمد على ميرزا ) به آنها « 2 » ، و با ملاحظهء سفر قريب الوقوع مظفر الدين شاه به خارج از كشور ( 2 ربيع الاول - شعبان 1323 ) ، در 27 صفر 1323 به پايان رسيد . ولى بعدا نه تنها از سوى عين الدوله به وعدههاى مزبور عمل نشد ، بلكه در آستانهء حركت شاه و صدراعظم به اروپا ، از سوى دولت شمشير الماس نشان به مسيو نوز و نشان شير و خورشيد نيز به همسر وى اعطا گرديد و خشم مخالفان را برانگيخت « 3 » و در توالى عملها و عكس العملها ، به تحصن علماى ياد شده ( همراه سيد محمد طباطبايى ) بر ضدّ عين الدوله در حضرت عبد العظيم عليه السّلام ( 16 شوال - 16 ذى قعدهء 1323 ) و حوادث بعدى انجاميد .
ببينيم سيد صاحب عروه ، در آن هنگامه ، چه موضعى را اتخاذ كرد ؟
طبق عريضهء جمعى از تجار تهران به صاحب عروه و آخوند خراسانى ( مورخ 5 ربيع الثانى 1323 ق ) : « در اواخر شهر محرم الحرام 1323 در تهران صورت تلگرافى به امضاى آن دو بزرگوار . . . در ورقهء » چاپى « تلگرافى ، به توسط بعضى » روحانيان مرتبط با دولت عين الدوله [ ظاهرا حاج شيخ فضل اللّه نورى ] « 4 » پخش شد كه « مستلزم تصحيح عمل رئيس گمرك ، مسيو نوز ، بود » ، يعنى ، از حكومت عين الدوله جانبدارى مىكرد و
هامش
( 1 ) . ر . ك ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش اول ، 1 / 268 و 292 - 293 ؛ خاطرات من . . . ، حسن اعظام قدسى ( اعظام الوزاره ) ، 1 / 127 ؛ واقعات اتفاقيه ، محمد مهدى شريف كاشانى ، 1 / 24 .
( 2 ) . روزنامهء خاطرات . . . عزيز السلطان ، 1 / 765 - 766 .
( 3 ) . ر . ك ، تاريخ استقرار مشروطيت در ايران ، ترجمهء حسن معاصر ، ص 9 ( تلگراف سر آرتور هاردينگ وزير مختار انگليس در ايران به وزير خارجهء لندن ، مورخ 10 مه 1905 ) ؛ روزنامهء خاطرات عين السلطنه ، 3 / 1799 و نيز نامهء آقا سيد محمد جعفر صدر العلماء و آقا سيد احمد طباطبايى سنگلجى به صاحب عروه كه در اسناد سيد موجود است و متن نامهء آقا سيد احمد سنگلجى را در كتاب خود راجع به ايشان ( با عنوان : آيت اللّه سيد احمد طباطبايى ( برادر سيد محمد ) پيشگام در تأسيس و تصحيح مشروطه » آوردهايم .
( 4 ) . نامهء صدر راونجى ( به قلم سيد احمد فرزند صاحب عروه ) خطاب به صاحب عروه ، مورخ 14 محرم 1323 / نوروز 1284 .