بالماسكه ) ، مدتها پيش از روى كار آمدن عين الدوله ، و در زمان صدارت امين السلطان ، برداشته شده و در اتاق امين السلطان به ديوار نصب گرديده بود و در موقع حاجت نيز ، براى مقاصدى ، از اطرافيان امين السلطان وام گرفته شده بود ! « 1 »
دربارهء همسويى انگليسىها با مخالفان نوز و عين الدوله ، گفتنى است كه : نوز و دستياران بلژيكى او ، بهويژه در نقاط جنوبى ايران ، موى دماغ انگليسىها بودند « 2 » و مسيو نوز گاه حتى دست به انجام كارهايى مىزد كه به زيان روس و انگليس ، و به سود آلمان ارزيابى مىشد . « 3 » متقابلا بين مردم شايع بود كه هيجان عليه نوز را سفارت انگليس پشتيبانى مىكند و سفارت روس نيز اين اتهام را تقويت مىنمود . « 4 »
به هرروى ، تجار معترض ، در جلسهاى كه ( حدود اوايل صفر 1323 ) به منظور مناظره ميان آنها و نوز در دربار منعقد گرديد و عين الدوله و سعد الدوله ( وزير تجارت ) نيز در آن حضور داشت ، تعديات خلاف قانون نوز را ثابت كردند و مستشار بلژيكى كه از پاسخ درمانده بود به تجار توهين كرد ، اما عين الدوله ، به رغم پيگيرىهاى وزير تجارت ، كار را « به مسامحه و مماطله گذرانيده واقعه را اهميت نداد و وقعى بر آن ننهاد .
تجار كه از همهجا مأيوس شده [ بودند ] روز سهشنبه نوزدهم ماه صفر 1323 به زاويهء مقدسهء حضرت عبد العظيم پناهيدند » . « 5 »
از ميان علماى پايتخت ، سيد احمد طباطبايى سنگلجى ( برادر سيد محمد طباطبايى پيشواى مشروطه ) ، سيد محمد جعفر صدر العلماء ، شيخ مرتضى آشتيانى ، شيخ محمد رضا قمى ، و در رأس آنان : سيد عبد اللّه بهبهانى ، با مخالفان نوز ( و
هامش
( 1 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش اول ، قسمت مقدمه ، ص 220 .
( 2 ) . ر . ك ، خاطرات سياسى سر آرتور هاردينگ ، ترجمهء دكتر شيخ الاسلامى ، صص 194 - 195 .
( 3 ) . ر . ك ، تاريخ استقرار مشروطيت در ايران ، ترجمهء حسن معاصر ، صص 277 - 278 ( اقدام مسيو نوز عليه روس و انگليس و به نفع آلمان ) ؛ سيماى احمد شاه قاجار ، دكتر شيخ الاسلامى ، 1 / 140 - 141 .
( 4 ) . ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران ، آدميت ، 1 / 153 ، به نقل از گزارش هاردينگ به وزير خارجهء لندن ، 28 فوريه و 24 مارس 1905 م / 23 ذيحجهء 1322 و 17 محرّم 1323 ق . نيز ر . ك ، مشاهدات و تحليل اجتماعى و سياسى از تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ، محمد على تهرانى ( كاتوزيان ) ، ص 163 .
( 5 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش اول ، 1 / 293 - 294 ؛ روزنامهء خاطرات . . . عزيز السلطان ، 1 / 757 - 758 . درمورد درگيرى تجار با مسيو نوز ، و استدلالهاى آنها بر ضدّ مستشار بلژيكى و دولت حامى وى ، همچنين ، ر . ك ، مشاهدات و تحليل اجتماعى و سياسى از تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ، محمد على تهرانى ( كاتوزيان ) ، صص 115 - 124 ؛ تاريخ معاصر ايران ، سال 11 ، ش 43 ، ص 78 به بعد .