دهها سال پس از آن تاريخ ، سيد ابو الحسن حائرىزاده ( وكيل مشهور مجالس شوراى ملى در دههء 20 و 30 شمسى ) كه آن حادثه را در نوجوانى درك كرده بود طىّ نطقى در مجلس هجدهم ( مهر 1334 ) اينچنين از دستهاى پشت پردهء ماجرا پرده برداشت :
خدا رحمت كند مرحوم مستشار الدولهء صادق را . . . مىگفت : هروقت خارجيها يك خوابهايى مىبينند ، براى ما يك مشت دين درست مىشود در ايران . . . حالا بازار به اسم حزب و مسلك و مرامنامه گرم است ، آنوقت هم بازار دينسازى رواج بود . خارجيها براى استفادهء خودشان كه ستون پنجم را تقويت كرده باشند از اين حرفها درست مىكردند . . .
بچه بودم مرا بردند يزد . چهار پنج سال قبل از مشروطيت بود . مرحوم جلال الدوله حكومت يزد بود . آن موقع باز يك جنجال و هياهويى شد . بهعنوان اينكه " بابى كشتند " عدهاى را كشتند . خود من آنجا توى كوچهها كه مىرفتم يك خانهاى بود كه بيرق روسها بالاى آن بود ، مىگفتند : منزل آگند
) tnega (
[ دولت روسيه است ] . او يكى از فاميلهاى سيد محمد على باب بود كه آنها را به نام افنان [ مىگفتند ] . در اغلب شهرستانها آنچه من تحقيق كردم عوامل غيرمستقيمى كه روسها يا انگليسها داشتند همينها بودند . . .
بهائيان ستون پنجم روسيه بودند . [ در عشقآباد ] مشرق الاذكار داشتند و كمكشان مىكردند و تاجرباشىهايشان و وكيلباشىهايشان از آنها بود . يك عدهء ديگر [ ازليها ] هم مال انگليسها بودند . بعد از اينكه انقلاب [ كمونيستى ] روسيه شد . . . آنها مثل اينكه ضعيف شد دستگاهشان ، لذا ارباب ديگرى [ - دولت انگليس ] براى خودشان پيدا كردند و رفتند ستون پنجم يك دولت ديگرى شدند . . . « 1 »
اخبار مظالم و جنايات جلال الدوله ، بويژه رفتار اهانتآميز وى نسبت به اسلام و روحانيت ، به گوش صاحب عروه در نجف مىرسيد و وى را كه نسبت به مشكلات عمومى مسلمين ( بويژه همشهريانش : اهالى متدين يزد ) حساسيت وافر داشت ، سخت اندوهگين و به چارهجويى وامىداشت . اوجگيرى غائلهء يزد با قيام علماى ايران و عراق بر ضدّ صدراعظم وقت ( امين السلطان ) مقارن بود كه چنان كه قبلا ديديم ، عزل امين السلطان و روى كار آمدن عين الدوله را درپى داشت .
هامش
- نقار و اختلاف حساب ميان جلال الدوله و برخى از سران بهائيت در يزد ( بهرام اختر خاورى ) سخن مىگويد . ر . ك ، ظهور الحق ، ج 8 ، قسمت 2 ، صص 965 - 969 .
( 1 ) . مذاكرات مجلس شوراى ملى ، دورهء هيجدهم ، جلسهء 160 ، 29 مهر 1334 ، صص 5 - 6 ؛ انشعاب در بهائيت . . . ، اسماعيل رائين ، ص 135 به بعد .