سيد و عين الدوله ؛ از تعامل تا تقابل
1 . « مثبتات » عين الدوله ، و اصلاحات اوليهء وى در كشور
همانگونه كه ديديم ، عين الدوله با قيام علماى ايران و عراق بر ضدّ امين السلطان همكارى داشت و حتى صدارت وى ، به نوعى ، دستاورد قيام مزبور تلقى مىشد ، و لذا علماى عتبات از روى كار آمدن وى استقبال و اظهار مسرّت كردند . خوشبختانه كارنامهء عين الدوله نيز در سالهاى نخست حكومت ، كارنامهاى نسبتا خوب و قابل دفاع بود و به پارهاى از اهداف اصلاحى علما و رجال دلسوز در عرصهء سياست و اقتصاد جامهء عمل پوشانيد .
چنان كه در جاى ديگر « 1 » نيز مفصلا توضيح دادهايم : اساس كار عين الدوله ، به گواهى شاهدان عينى ، در سياست خارجى « مقابله با نفوذ و تحكّم روس و انگليس » ، و در سياست داخلى نيز « اصلاحات مالى » بود كه در آن برههء حساس از تاريخ كشورمان ، هردو براى ايران ، « اهميت استراتژيك » داشت و بايد گفت كه عين الدوله ( در نيمهء نخست صدارت خويش ) توفيقات قابلملاحظهاى نيز بهويژه در امر اصلاحات مالى و « توازن دخل و خرج » دولت كسب كرد . فريدون آدميت ، در تشريح اقدامات عين الدوله در اين مقطع مىنويسد : « حكومت اين وزير اعظم به دو خصوصيت ممتاز است :
استقامت در مقابل فشار سياسى روس و انگليس ؛ توفيق نسبى در صرفهجويى مالى و تعديل بودجهء مملكتى و كاستن خرج گزاف دربار ، كارى كه از امين السلطان برنيامد » .
سپس به گزارش مهم هاردينگ ( وزير مختار انگليس در ايران ) به لنسداون ( وزير خارجهء لندن ) اشاره مىكند كه در 25 ذى قعدهء 1322 ق ( 31 ژانويهء 1905 ) مىنويسد :
در ارزشيابى حكومت عين الدوله بايد گفت تاكنون سياست او ، عكس العمل وضع صدارت اتابك [ امين السلطان ] است : يعنى در جهت داخلى ، عليه بىبندوبارى و ولخرجيهاى او ؛ و در جهت خارجى ، عليه تمكين او از روس كه در سه سالهء 1900 تا
هامش
( 1 ) . كتاب « شيخ فضل اللّه نورى و مكتب تاريخنگارى مشروطه » .