« المنتهى اليه رياسة الاماميّة فى ذاك الاوان » . « 1 » علامه مدرس تبريزى ، سيد را « رئيس مذهبى فرقهء محقه » و « مرجع تقليد اغلب شيعه » شمرده « 2 » و شيخ آقابزرگ تهرانى مىنويسد : « رياست عامّه ، امروزه در نجف و اكثر شهرهاى ايران ، بلكه تمامى آن ، به دو منتهى شده است » . « 3 » آيت اللّه شيخ محمد حرز الدين ( از شاگردان برجستهء آخوند خراسانى ) خاطرنشان مىسازد :
صاحب عروه ، خصوصا در ايام اخير عمر خويش ، به رياست و زعامتى بسيار وسيع و گسترده دست يافت ، بلكه فقيه اعظم و زعيم مطلقى شد كه هيچكس را ياراى رقابت با او نبود . وى دريايى موّاج و متلاطم از علم و تحقيق و متانت بود . همهء مسائل فقهى و اخبار اهل بيت را در گنجينهء ذهن و دل خويش حاضر داشت . . . « 4 » آن مرحوم مرجع عامّى بود كه استفتائات از جميع نقاط جهان اسلام به محضرش مىآمد و حكومتى كه اخيرا در عراق روى كار آمده بود ، به علت نفوذ و مطاعيّتى كه وى نزد مسلمانان داشت ، ( ناگزير ) مقامش را مدّنظر مىداشت . « 5 »
اين نكته را در نوشتهء ديگر تراجمنگاران معاصر سيد نيز مشاهده مىكنيم :
علامه سيد حسن صدر در تكملة امل الآمل ، پس از اشاره به تلاش فراوان و رنج بسيار صاحب عروه در كسب علوم و دانشهاى دينى ، مىنويسد : خداوند سبحان رنج گران سيد را بىنتيجه نگذاشت و او را از « رياست كبرا و جلالت عظما » ى دينى بهرهمند ساخت . « 6 » آيت اللّه شيخ محمد حسين آل كاشف الغطاء در مقالهاى كه اواخر زمان حيات سيد نوشته مىنويسد : « خداوند كليد تقليد ( شيعيان ) را به جانب او افكند و مرجعيت فرقهء اماميه از دورونزديك براى او خالص گرديد » . « 7 »
علامه سيد محسن امين نيز تصريح مىكند كه : رياست علمى و مرجعيت تقليد ، به سيد منتهى گرديد و عامّهء شيعيان زعامت وى را پذيرفتند و اموال فراوان ، آنگونه كه نظير
هامش
( 1 ) . يادداشتهاى حاج آقا عزيز طباطبايى ، به نقل از دستخط مرحوم مسجدشاهى . مدرس تبريزى نيز مشابه همين مطلب را در ريحانة الادب ( ج 6 ، ص 392 ) دارد : « بعد از وفات استاد معظم خود به تدريس علوم دينيه پرداخته و بسيار محترم و محل توجه عموم بود تا . . . [ آنكه پس از جنبش مشروطيت ] رياست مذهبى به دو منتهى و مسلّم عموم گرديد » .
( 2 ) . ريحانة الادب ، 6 / 391 .
( 3 ) . ميرزاى شيرازى ، شيخ آقابزرگ تهرانى ، ترجمهء وزارت ارشاد ، ص 182 - 183 .
( 4 ) . معارف الرجال ، 2 / 326 .
( 5 ) . همان : ص 328 .
( 6 ) . ر . ك ، فوائد الرضوية ، ص 597 .
( 7 ) . ر . ك ، آيت اللّه العظمى السيد كاظم الطباطبائى اليزدى طابثراه ؛ حياته ، نشأته العلمية ، مؤلّفاته ، سيد رضا طباطبايى ، مندرج در : المحقق الطباطبائى فى ذكراه . . . ، 2 / 752 - 753 .