است در زير نقاب سرّ . » « 57 » و نيز فرموده است : « امر ما حقّ است ، و حقّ حقّ است و آن ظاهر و باطن ظاهر ، و باطن باطن است و آن سرّ و سرّ سرّ و سرّ مكتوم و سرّ پوشيده به سرّ داشت . » « 58 » و نيز ضمن اشاره به لزوم مكتوم داشتن اين راز فرموده است : « تقيّه دين من و دين پدران من است ؛ هر كس تقيّه نكند دين ندارد . » « 59 » و نيز فرموده است : « با مردم مطابق آنچه مىدانند رفتار كنيد ، و از آنچه نمىدانند آنها را معاف بداريد ، و بر ما و خودتان چيزى تحميل نكنيد . همانا امر ما سخت و دشوار است ، و هيچ كس جز فرشته مقرّب يا پيامبر مرسل يا مؤمنى كه خداوند دلش را براى ايمان آزموده است آن را تحمّل نمىكند . » « 60 »
فصل : علم احوال دل
( 1 ) غزّالى مىگويد : « و امّا قسم دوّم علم معامله است ، و آن علم احوال دل است ، آنچه از اين حالات خوب و پسنديده مىباشد ، عبارت است از صبر ، شكر ، خوف ، رجا ، رضا ، زهد ، پرهيزگارى ، قناعت ، سخاوت ، شناخت منّت خداوند بر بندگان در همهء احوال ، احسان ، خوش گمانى ، خوشخويى ، خوشرفتارى ، راستگويى ، اخلاص ، شناختن اين صفات و حدود و اسباب تحصيل آنها و ثمرات و نشانههاى آنها و درمان آنچه از اين صفات به ضعف گراييده تا قوى شود ، و آنچه زايل شده تا بازگردد همه از علم آخرت است .
امّا حالات نكوهيدهء دل عبارت است از : ترس از فقر ، خشم بر مقدّرات ، غلّ و غش ، كينه ، حسد ، ناپاكى و دغلكارى ، بلند پروازى ، ستايشخواهى ، دوست داشتن عمر دراز براى كافرانى در دنيا ، كبر و ريا ، خشم و غرور ، عداوت و بغض ، طمع ، بخل ، رغبت و سركشى ، سرمستى و ناسپاسى ، بزرگداشت توانگران و خوار داشتن مستمندان ، فخر فروشى و خودپسندى ، همچشمى كردن ، نازيدن ،
هامش
( 57 ) بصائر الدّرجات صفّار ص 9 .
( 58 ) بصائر الدّرجات صفّار ص 9 .
( 59 ) كافى كلينى ج 2 ص 219 با اندك اختلاف .
( 60 ) بصائر الدّرجات صفار ص 9 .