فصل شانزدهم در باب آداب شناختن اسپان و شرط آن
در تحصيل اسپان و استران ، و اين نوع جانوران حاصل كردن ، هشيار باش تا از ضرر مغلطه ايمن باشى . چه جوهر اسپ و آدمى يكى است ، و قيمت هريك از اين دو جنس به قدر جوهر او .
بدانكه جهان به مردم آبادان « 1 » و قايم است و مردم به حيوان . و بهترين حيوانات اسپ است و ترتيب و تزيين « 2 » آدمى به اين نوع حيوان . چنانچه مثل است : « اسپ و جامه را نيك دار تا اسپ و جامه ترا نيك دارند » .
و معرفت نيك و بد اسپ و دانستن آن دشوارترست از معرفت آدمى .
چه مردم را از طور كلمات و طريق سلوك و چهره توان دانست و از آن اسپ معلوم نگردد الّا بعد از آزمايش و تجربه .
و اگرچه هيأت هريكى اقتضاى هنرى كند و بيشتر آنكه آدمى و اسپ را كه صورت خوب بود معنى نيز نيكو باشد .
و آن نيز بود كه معنى او بر صورت او غالب بود .
و جمعى باشند كه طالب هنر باشند قطع نظر از حسن منظر ، و بعضى باشند كه جوياى شكل و سنجى باشند .
پس اوّل نوع متعلّق به مبارزان و چابكسواران بود .
هامش
( 1 ) - اصل : ابدان .
( 2 ) - اصل : در حاشيه آمده و بىنقطه است .