كتاب بيان واقع داراى دو مقدمه و پنج باب است : باب اول ، در ذكر عروج و خروج نادر شاه و آمدن او به سمت هندوستان ؛ باب دوم ، در ذكر رفتن نادر شاه به توران ، خراسان ، مازندران تا ورود به دار السلطنهء قزوين ؛ باب سوم ، در بيان سوانح و وقايعى كه مصنف در سفر دريا تا رسيدن به عراق عرب و مراجعت به هند سپس پياده شدن در بندر بنگال با چشم مشاهده كرده است ؛ باب چهارم ، در ذكر بعضى از وقايع از ابتداى ورود به بندر بنگال تا رفتن نزد محمّد شاه پادشاه هند ؛ و باب پنجم با دو مقدمه در ذكر وقايعى كه در ايّام سلطنت احمد شاه پادشاه هند اتفاق افتاده است .
برخى از محققان نام مصنف كتاب را خواجه عبد الرحيم كشميرى نقل كردهاند و اين قول ناتمام است . يك نسخه از كتاب بيان واقع در كتابخانه آصفيه به شماره 1317 در بخش تاريخ موجود است ؛ كتاب مذكور ناقص مىباشد و داراى 75 ورق است كه تا باب پنجم بيشتر در آن درج نشده است .
خلاصه اين كتاب به نام واقعات خواجه عبد الكريم در هند به چاپ رسيده است « 1 » .
[ 340 ] عبد الكريم بن محمود بلخى بولاقى
عبد الكريم بن محمود معروف به عبد الرحيم بلخى بولاقى كشميرى در روستاى بولاق بلخ قدم به عرصه وجود نهاد و تحصيلاتش را در بلخ به پايان رسانيد . او سپس به هند مهاجرت و در كشمير سكونت اختيار كرد .
نادر افشار به هند لشكركشى كرد . عبد الكريم بولاقى به دست سپاهيان نادر شاه گرفتار و به ايران آورده شد ؛ سپس در قزوين آزاد گشت . پس از آزادى ، عازم مكّه معظمه شد و كتاب بيان الواقع را در طى اين سفر به رشته تحرير درآورد . كتاب مذكور ، سفرنامهاى است كه در دو بخش تدوين شده است : بخش اول زمان گرفتارى عبد الكريم بولاقى به دست سپاهيان نادر افشار و مسير اسارتش را دربر مىگيرد كه چنين است :
دهلى ، بسالكوت ، ملتان چناب ، جهلم ، راولپندى ، حسن ابدال ، اتك كابل ، سند و لاركانه ،
هامش
( 1 ) - فهرست مشروح كتابخانه آصفيه ، ج 1 ، ص 159 .