شرح
( 32 ) - تاريخ تولد حسن اسفنديارى [ محتشم السلطنه ] را برخى ، 1284 قمرى نيز ذكر كردهاند . در مجلهء وحيد ( خاطرات ) شماره 5 صفحه 504 تاريخ تولد محتشم السلطنه را 1263 قمرى ذكر كردهاند كه مسلما اشتباه است .
( 33 ) - متن تلگراف محتشم السلطنه به « پرنس رويس » وزير مختار آلمان :
« بتاريخ 28 عقرب توشقانئيل . » .
نواب اشرف و الا پرنس رويس وزير مختار و ايلچى مخصوص دولت فخيمهء آلمان لازم مىدانم در موقع ورود به قم هرچه زودتر به استفسار و استخبار از سلامتى و احوالات سعادت اشتمال مبادرت نموده و احساسات مودتآميز خود را نسبت به نواب و الا تجديد و اميدوارم كه به زودى در طهران درك صحبت و ملاقات به جهت علامات نواب مستطاب و الا بشود امضاء محتشم السلطنه
پاسخ پرنس رويس به تلگراف « محتشم السلطنه » :
« از قم 21 نوامبر 1915 . » .
تهران - جناب مستطاب اجل اكرم افخم آقاى حاج محتشم السلطنه وزير امور خارجه دام اقباله العالى از تلگراف مودتآميز آن جناب مستطاب كه حاكى از حسيّات صميمانهء عالى بود نهايت امتنان و تشكر را حاصل كرده و خوشبختانه مىتواند از آسايش قم استفاده نموده و بدون آنكه ضرر و صدمه به ايران وارد آيد در اينجا مشغول خدمت به وطن خويش باشد . امضاء وزير مختار آلمان ، رويس .
( 34 ) - مرحوم محتشم السلطنه دربارهء ملاقات خود با هيتلر گفته است : « همينكه با هيتلر روبرو شدم و با تعارف معمولى جلوس نموديم هيتلر از من سؤال كرد كه آيا شما سابقا هيچوقت در آلمان مأموريت داشتهايد ؟ در آن موقع وضع محل و آلمان و مسافرت را فراموش كرده و بتصور اينكه در ايران هستم و يكى از وزراء جوان كشور مىخواهد خودنمايى كند و خدمات خود را تحويل من بدهد و منهم با شوخى مسخرهاش مىكردم بىاختيار جواب دادم بلى ولى قبل از تولد سركار بود .
مترجم نگاهى متبسمانه به من كرد و عبارت مرا چنين ترجمه كرد كه بلى ولى خيلى سابق بود . هيتلر از طرز نگاه كردن مترجم فهميد كه عبارت مرا كاملا ترجمه نكرده و با روى خوش و خنده به مترجم گفت ميل دارم عين عبارت نماينده محترم و مسن ايران را براى من ترجمه كنيد و او هم ترجمه كرد و من هم توضيح دادم كه من به واسطه شيخوخيت با وزراء جوان ايران شوخى زياد مىكنم و حضرت صدر اعظم را هم تصور كردم كه از آنان هستند و اين اشتباه موجب اين طرز اظهار گرديد . ايشان هم نهايت خوشوقتى را اظهار داشتند » .
« مجله وحيد ( خاطرات شماره 5 »
( 35 ) - دو نمونه از اشعار محتشم السلطنه :
الف :آنكه باطل را به حق ترجيح داد * خويش را در چشم حق باطل نمود
حق بجوى و حق ببين و حق گذار * راست رو خود را به حق مايل نمودب :گر موفق شوى به نيكى خلق * شكر توفيق را بزرگ شمار