ملا حبيب الدّين بن ملا زين العابدين قمى ، يكى از اعلام تفسيرى قرن چهاردهم هجرى مىباشد .
مؤلّف آن شيخ جليل القدر ملا حبيب الدّين بن ملا زين العابدين قمى ، متولّد در قم 1289 ه . ق ، در آبادى زيوان ، نزديكى ورامين ، پس از آنكه سى سال در آن منطقه اقامت ، و مشغول ترويج احكام و شعائر الهى ، بوده است ، درگذشته است . او در تأليف و تصنيف جديّت و تلاش فراوان داشت . تا آنكه در ماه صفر ( 1359 ه . ق ) ، قلم او خشكيد . اغلب آثار او با خطّ مؤلّف ، پيش حاج زين العابدين بن شاه حسين نورى حمّامى ، مقيم تهران مؤلّف « ارغام الشيطان » ، ( متوفّى در سال 1364 ه . ق ) ، يافت مىشود . « 1 »
مرحوم حاج آقا بزرگ ، در الذّريعة ، كتاب تفسير او را به اين ترتيب معرّفى مىنمايد :
« جوامع الخيرات ، كه هماكنون دو جزء از آن ، از آغاز قرآن تا اواخر سورهء بقره ، در 5 مجلّد ، بيرون آمده است ، مشحون از تحقيقات ، در تفسير آيات و تأويل آنها مىباشد . اين تفسير متضمّن نكات ادبى ، تجويد ، منطق ، فقه ، اصول ، تاريخ ملل ، آراء و عقائد و مذاهب مختلفه ، به تفصيل و تشريح آنها ، و ردّ و پاسخگويى به عقائد باطله و ردّ و جواب از شبهات ، مىباشد .
ديگر آثار او در مجلدات 7 ، ص 239 . ج 8 - ص 130 . ج 11 ، ص 349 . ج 16 ، ص 332 و 24 ، ص 392 ، الذّريعة ، معرّفى شده است .
811 . اجوبة المسائل كرمانى [ م 1360 ه . ق ]
مؤلّف آن ، حاج زين العابدين بن محمد كريم كرمانى ، متولد 1276 ه . ق ، يكى از اعيان فرقه شيخيه و از رؤساى آن فرقه ، مىباشد .
اين رساله پيرامون تفسير ، برخى از آيات قرآن طبق نظر و تأويلات آن گروه مىباشد . و در تبريز ، به سال 1328 ه . ق ، در 361 خشتى ، به چاپ رسيده است . « 2 »
812 . تفسير حاج ميرزا عبد اللّه زنجانى [ م 1360 ه . ق ]
مؤلّف آن ، استاد محقق مرحوم آية اللّه حاج ميرزا عبد اللّه زنجانى ، يكى از پيشروان معارف قرآنى شيعه ، در قرن چهاردهم هجرى مىباشد ، نام كامل اثر وى « اصول القرآن الاجتماعية » مىباشد .
آثار قرآنى و خدمات علمى و اجتماعى او ، در قاهره و مصر ، مركز معارف اهل سنّت ، و در دانشگاه الأزهر ، با استقبال گرمى ، روبهرو شده است . و آن خضوعى كه ادبا ، فضلا ، و اساتيد اين دانشگاه ، از او به عمل آوردهاند ، در تاريخ معاصر زبانزد ، عامّ و خاص مىباشد . از آن مرحوم ، تعدادى از آثار ارزنده در زمينههاى تاريخ و معارف حقّه الهى بهجا مانده است . كه عمق تفكّرات اسلامى ، او را نشان مىدهد .
و خوشبختانه دو اثر از بين آنها قرآنى و تفسيرى ، مىباشد :
[ تصوير ] 1 . اصول القرآن الاجتماعية ( عربى ) .
2 . تاريخ القرآن ، ( عربى ) ، كه در مصر ، به چاپ رسيده است . و در ايران ، نيز ترجمه و بارها ، چاپ شده است . 3 . الأفكار ، به زبان عربى ، كه تفكّرات فلسفى و اجتماعى او ، را با تحليل ، تطبيق و مقايسه ، اداء مىكند . 4 . ترجمه الابطال توماس كارلايل . در مورد زندگى پيامبر اسلام 5 . دين الفطرة . 6 . راز انتشار اسلام . 7 . شرح كتاب بقاء النفس بعد فناء
هامش
( 1 ) الذريعة ، ج 5 ، ص 250 .
( 2 ) كتابنامه بزرگ ص 152 - 152 ؛ به نقل از منابع : فهرست كتابهاى چاپى فارسى خان بابا مشار ج 1 ص 166 - دايرةالمعارف تشيع ج 1 ، ص 289 .