مطالب كتاب كه جز از خامهء دانشوران برجسته نخواهد تراويد ، عقلها را مبهوت مىكند . . . . »
در جلد اول تفسير حدود 35 صفحه ، تحت سى عنوان ، پيرامون مباحث تفسيرى و علوم قرآنى ، آمده است . وى منابع تفسير خود را اعمّ از شيعه و سنّى و در عرصههاى گوناگون حديث ، كلام ، تاريخ ، معرّفى مىكند ، كه حدود 22 نوع تفسير و تعدادى از كتابهاى حديث و كلام ، شيعه و حدود 18 تفسير و كتب حديث و كلام ، از منابع عامّه و اهل سنّت را تشكيل مىدهد .
بنا به اظهار نظر اهل خبره اگر اين تفسير امروز ، به صورت وزيرى چاپ شود كمتر از بحار الانوار نخواهد بود ، يعنى در حدود 110 جلد وزيرى .
* گفتار حاج آقا بزرگ
در كتاب نقباء البشر ، ص 66 ، معرّفى وى به صورت كامل انجام پذيرفته است و گويد : تفسير وى يك تفسير بزرگ فارسى ، در چندين مجلّد متعارف مىباشد . ولى بخشى از آن انتشار يافته است ، فرزند برومندش سيد على ، آن را به اتمام رسانده است . پس چند جلد گشته است . و از مجلّدات آن تا سال 1326 ه . ق ، برخى به چاپ رسيده است . و تقريظاتى از سوى علماء بر آن افزودهاند . تاكنون 16 مجلد ، يعنى 16 جزء قرآن ، از سى جزء آن از چاپ درآمده است . و تصميم بر آنست ، تفسير را در ، سى مجلد كامل ، به پايان برساند . »
* گفتار مرحوم خيابانى
كتابشناس معروف صاحب علماء معاصرين مىنويسد : « تفسير لوامع التنزيل و سواطع التأويل ، تفسير مفصّل و مبسوطى است ، مشتمل بر 30 مجلد و محتوى بر تحقيقات شريفه و مطالب مهمّه و احوال علماى اخيار و اخبار ائمه اطهار ( ع ) ، و در تصانيف مطالب در ضمن مجلد اول لوامع در دو قسم بودن باران مىنويسد : در درّ منثور مروى است ، كه بارانى كه از آسمان است ، در آن گياه مىرويد . و آنچه از درياى شور ابر مىدارد . حركت آن و ابر و رعد و برق شيرين مىسازد . و از آن سبزه نمىرويد در كتاب المطر ابو الدّنيا از ابن عباس روايت كرده است ؛ كه خدا مىآفريند : مرواريد را در اصداف از باران آسمان دانهء بزرگ از قطرهء بزرگ ، و دانهء كوچك از قطره كوچك مىباشد ص 125 از آن تفسير . » « 1 »
* چاپ
اين تفسير شريف در سال 1325 ه . ق ، در لاهور به چاپ سنگى رسيد . كه موقع چاپ جلد سيزدهم آن ، مؤلّف درگذشت . و بقيّهء مجلّدات هيجدهگانه را سيد ابو تراب رضوى لاهورى متولّد 1288 ه . ق ، به اتمام رسانيد .
2 . برهان البيان :
مؤلف محترم ، در اين تفسير ، به شرح و تأويل آيه استخلاف از سورهء نور پرداخته است . و بحث خويش را اختصاص به خلافت و امامت امير المؤمنين على ( ع ) ، با استناد به آيات قرآنى داده است . مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى ، در الذريعة ، آن را به زبان اردو دانسته و مىنويسد ، در هندوستان به چاپ رسيده است . و خانبابا مشار در كتاب مؤلّفين كتب چاپى آن را به عربى ضبط كرده است . البتّه اين احتمال مىرود ، اين كتاب به هر دو زبان چاپ و نشر شده باشد .
* آثار و تأليفات
مؤلّف بزرگوار آن ، علاوه بر تفاسير فوق آثار ارزندهء
هامش
( 1 ) علماء معاصرين مرحوم ملّا على خيابانى چاپ سنگى ، ص 85 .