صاحب كتاب « علماء معاصرين » ، در اينباره مىنويسد : « مرحوم قارپوزآبادى مدّت پانزده سال از خدمت شيخ محمّد تقى ، و مدّت 12 سال از محضر ملّا عبد الكريم ايروانى ، استفاده نموده است . و گويند كه مرحوم ايروانى فرمود : من اعلم اهل عصرم بعد ملّا على قارپوزآبادى . » « 1 »
مرحوم آية اللّه ملّا على قزوينى ، آنگاه به زنجان معاودت نموده ، و در آنجا ماندگار شده است . او در اين شهر به آموزش مردم و تبليغ و هدايت آنان مشغول ، و كار تدريس و نويسندگى را در پيش گرفت ، و روز به روز به شهرت وى افزون شده ، و گروههاى بسيارى از مردم و اهالى آذربايجان ، قفقاز ، همدان ، قزوين و زنجان ، از او تقليد كرده ، و به فتاوايش عمل مىنمودند . او در روز شنبه هشتم ماه محرّم سال 1290 ه . ق ، در زنجان وفات ، و در همانجا در بقعهء مخصوص به خاك سپرده شد . » « 2 »
مرحوم آية اللّه ملّا على قزوينى ، به خاطر فضل و اجتهاد و علم فراوانش ملقّب به « فاضل قزوينى » ، و بخاطر كثرت اقامت در زنجان و خدمات فراوان علمى و اجتماعى در آن شهر ، معروف به ملّا على زنجانى بود . و از جهت ديگر چون محلّ تولّدش نيز روستاى قارپوزآباد از توابع آبيك قزوين بوده ، گاهى از معظّمله به ملّا على قارپوزآبادى نام برده شده است ، كه در بعضى از كتب تراجم و رجال مانند أعيان الشيعة و الذريعة و علماى معاصرين به اين نام شناخته مىشود . مرحوم مؤلّف تا چهل يا چهل و چهارسالگى در قزوين اقامت نموده ، و مشغول وعظ و ارشاد مردم بوده ، و سپس بنا به نقل قدماء و معتمدين روستاى قارپوزآباد بخاطر مخالفت با خوانين منطقه و تأييد نكردن كارهاى آنان در اثر فشار ، به شهر زنجان مهاجرت نموده ، و منشأ خدمات فراوانى در آن شهر شد . معظّمله از جمله مراجعى بود ، كه عليه نظام أرباب و رعيّتى ( فئودالى ) فتوى داده و آن را مغاير با قانون مزارعه مىدانسته و مىگفته كه : نظام أرباب و رعيّتى دينى است وراء دين محمّدى ( ص ) چنان كه در كتاب ( صيغ العقود ) نيز به آن تصريح دارد .
* خدمات او
1 . تأسيس حوزهء علميّه زنجان : قبل از مهاجرت مرحوم ملّا على قزوينى به زنجان ، اين شهر حوزهء علميّه قابل توجّهى نداشته است . ليكن پس از مهاجرت معظّمله به شهر زنجان ، تأسيس حوزهء علميّه زنجان را در سرلوحهء كارهاى خود قرار داده ، و با ساختن مدرسه و مسجد چهل ستون در مركز شهر زنجان كه دوّمين مدرسه و مسجد معروف زنجان است ، اين خلاء را پر نمودهاند ، و پس از تكميل آن ، طلّاب و محصّلين علوم دينى در اثر تربيت آن عالم فرزانه ، مراحل رشد و ترقّى را پيموده ، و از ميان آنان علماى برجستهاى برخاستند . نويسندهء دانشمند كتاب « خطّ سوم در انقلاب مشروطيّت ايران » كه خود يكى از افتخارات اين مدرسه مىباشند ، دراينباره مىنويسد :
« . . . قبل از قارپوزآبادى شهر زنجان حوزهء علميّه قابل اعتنائى نداشت ، ليكن با احداث مسجد و مدرسه چهل ستون كه اكنون در بازار زنجان واقع است ، و از آن تاريخ تاكنون اين شهر مركز تربيت طلّاب بوده ، و بعدها يكى از مهمّترين و معروفترين حوزههاى علميّه ايران در عصر حكومت قاجارها گرديد . » « 3 »
هامش
( 1 ) كتاب علماء معاصرين ، ص 129 .
( 2 ) اقتباس با اندكى تغيير از كتاب خطّ سوم در انقلاب مشروطيّت ايران ، ص 210 ، بنقل از أعيان الشيعة و منابع ديگر .
( 3 ) خط سوّم در انقلاب مشروطيّت ايران ، ص 211 .