دارد ، كه كتابهاى روح البيان ، النّكاح و المتاجر ، از آن نوع تأليفات فقهى ، او مىباشد .
* محل نگهدارى
اين تفسير در فهرست كتابخانه ملك تهران ، ص 70 ، تحت شماره 3772 ، ارائه و معرّفى شده است . « 1 »
614 . تفسير خشتى [ زنده در 1290 ه . ق ]
مؤلّف آن مولى محمد جعفر بن مولى عبد الصاحب خشتى دوانى ، يكى از اعلام تفسيرى قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
احسن التفاسير تفسير فارسى مأثورى است ، كه تنها به بازگوئى روايات اهل بيت ( ع ) بسنده نموده است . شروع تأليف آن در سال 1288 ه . ق ، آغاز و در چند بخش تا آخر سوره فاتحه به صورت مفصّل نوشته است . آنگاه از تفسير تفصيلى عدول كرده است ، و به اختصار گرائيده و تفسير و ترجمه كوتاه فارسى نوشته است . از آغاز تا پايان قرآن ، فراغت از ترجمه در سال 1290 ه . ق ، رخ داده است ، به عنوان ترجمه قرآن مرحوم حاج آقا بزرگ مىافزايد ، خط او را همراه آن بخشهاى اول در يك مجلّد ديدهام » . « 2 »
و در جلد چهارم بخش ت / چ مىفرمايد :
ترجمه قرآن با ذكر آيات سپس با ترجمه فارسى آن تأليف مولى محمّد جعفر بن عبد الصاحب دوانى خشتى است ، كه آن را به « احسن التفاسير فارسى خود لاحق نموده است به ترتيبى كه در ج 1 ، ص 286 ، ذكر نموديم . » « 3 »
آن مرحوم باز در « الكرام البررة » ، شرح حال او را آورده است ، و او را به عنوان « عالم متبحّر و مفسّر بارع ، توصيف مىكند ، و احسن التفاسير او را نام مىبرد ، و مىنويسد : آن را پيش شيخ ابو القاسم تهرانى ، نزيل مدرسه صدر در نجف ديدم ، والد محترم او نيز از علماى مصنّف بود ، و كتابخانه نفيسى داشت . » « 4 »
* صاحب ادبيات فارسى مىنويسد
احسن التفاسير تفسيرى كوتاه بر همهء قرآن و يا بهتر بگويم ، ترجمهء فارسى قرآن است ، و در نجف در كتابخانه شوشتريها موجود است . « 5 »
615 . تفسير قارپوزآبادى [ م 1290 ه . ق ]
مؤلّف آن عالم ربّانى و جليل القدر مرحوم حاج ملّا على قزوينى قارپوزآبادى نزيل زنجان يكى از اعلام بارز تفسيرى اماميّه در قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
* بيوگرافى اجمالى
مرحوم آية اللّه ملّا على قزوينى ، تحصيلات خود را نخست در نزد دانشمندان قزوين آغاز ، و سپس به حوزهء علميّه اصفهان مهاجرت ، و به درس اساتيدى چون مرحوم شيخ محمّد تقى اصفهانى ، صاحب « هداية المسترشدين » ، حاضر ، و از معظّمله اجازهء اجتهاد گرفته است ، آنگاه به شهر خود بازگشته است .
او همچنين محضر مرحوم ملّا عبد الكريم ايروانى را نيز درك نموده است . كه در علم اصول شهرت فراوان دارد ، و مدّت مديدى از او درس آموخته است ، و ايروانى نيز به او اجازهء اجتهاد داده ، و به صلاحيّت او تصريح نموده است .
هامش
( 1 ) فهرست كتابخانه ملك تهران ، ص 70 - دائرةالمعارف تشيع ، ج 4 ، ص 556 به نقل از منابع : الذريعة ، ج 1 ، ص 437 - الكرام البررة ، ج 2 ، ص 587 - اعيان الشيعة ، ج 7 ، ص 164 .
( 2 ) الذريعة ، ج 1 ، ص 286 ، كد معرفى 1497 .
( 3 ) الذريعة ، ج 5 ، ص 126 ، كد معرّفى 595 .
( 4 ) الكرام البررة ، ج 1 ، ص 261 ، كد معرّفى 517 .
( 5 ) ادبيات فارسى براساس استورى ، ص 234 .